3.1. Obowiązki obywateli w zakresie powinności obronnych

Jednym z konstytucyjnie określonych zadań Rzeczypospolitej Polskiej jest zapewnienie bezpieczeństwa jej obywatelom. Jednak, aby to było możliwe, obywatele muszą wypełniać swoje obowiązki względem państwa. Jakie to są powinności, kiedy oraz w jaki sposób należy je wypełniać – wyjaśni dzisiejsza lekcja.

Już wiesz: 

  • że jednym z podstawowych zadań polskich organów władzy jest zapewnienie bezpieczeństwa obywatelom RP;
  • jaka jest rola kapitału społecznego w budowaniu pozycji państwa;
  • że podnosząc poziom bezpieczeństwa państwa, dbamy również o własne bezpieczeństwo.

Nauczysz się: 

  • wymieniać konstytucyjne obowiązki obywateli RP;
  • określać powinności obronne obywateli RP;
  • opisywać, na czym polega obowiązek służby wojskowej i w obronie cywilnej;
  • wyjaśniać zasady oraz cel rejestracji i kwalifikacji wojskowej;
  • charakteryzować świadczenia na rzecz obrony.

1. Powinności obronne obywateli RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. jest najważniejszym i najwyższym rangą aktem prawnym w naszym państwie. Określa ona nie tylko ustrój państwa, źródła prawa czy też zadania i kompetencje władz państwowych, ale również prawa i obowiązki obywateli Rzeczypospolitej Polskiej.
Choć większość z nas zna przysługujące nam prawa i dba o ich przestrzeganie, to jednak powinniśmy również pamiętać o obowiązkach, które wynikają z naszego obywatelstwa. Konstytucja RP wymienia wśród nich:
  • wierność Ojczyźnie,
  • troskę o dobro wspólne,
  • przestrzeganie prawa Rzeczypospolitej Polskiej,
  • ponoszenie ciężarów i świadczeń publicznych (w tym podatków),
  • dbałość o stan środowiska (zgodnie z przepisami Konstytucji, każdy ponosi odpowiedzialność za spowodowane przez siebie pogorszenie stanu środowiska),
  • obronę Ojczyzny.
 
Ostatni z wymienionych obowiązków jest szczególnie istotny, ponieważ realizując go, przyczyniamy się do podniesienia poziomu bezpieczeństwa państwa, w którym żyjemy i funkcjonujemy jako jego obywatele. Zgodnie z powszechnym obowiązkiem obrony Rzeczypospolitej Polskiej, wszyscy obywatele RP są zobowiązani do:
  • umacniania obronności Rzeczypospolitej,;
  • przygotowania siebie, innych oraz mienia narodowego na wypadek wojny;
  • wykonywania innych zadań w ramach powszechnego obowiązku obrony.

Ciekawostka

Obywatel polski będący równocześnie obywatelem innego państwa nie podlega powszechnemu obowiązkowi obrony, jeżeli stale zamieszkuje poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

2. Powinności obronne wynikające z ustawy o powszechnym obowiązku obrony

Treść Ustawy z 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (z późn. zm.) uszczegóławia i konkretyzuje powinności wynikające z powszechnego obowiązku obrony. Zgodnie z art. 4 tego dokumentu, podlegają mu wszyscy obywatele zdolni ze względu na wiek i stan zdrowia do wykonywania tego obowiązku. W jego ramach są oni zobowiązani do:
  • pełnienia służby wojskowej;
  • wykonywania obowiązków wynikających z przydziałów kryzysowych (nadanych na czas sytuacji kryzysowej) i przydziałów mobilizacyjnych (nadanych na czas mobilizacji);
  • świadczenia pracy w ramach pracowniczych przydziałów mobilizacyjnych;
  • pełnienia służby w obronie cywilnej;
  • odbywania edukacji dla bezpieczeństwa,
  • uczestniczenia w samoobronie ludności (wszyscy obywatele RP, którym pozwala na to stan zdrowia, podlegają obowiązkowi szkolenia z zakresu obrony przed działaniami nieprzyjaciela oraz bronią masowego rażenia),
  • odbywania ćwiczeń w jednostkach przewidzianych do militaryzacji i pełnienia służby w jednostkach zmilitaryzowanych,
  • wykonywania świadczeń na rzecz obrony – na zasadach i w zakresie określonych w ustawie.
 

Polecenie 3.1.1.

Edukacja dla bezpieczeństwa stanowi istotny element polskiego systemu bezpieczeństwa narodowego, a jej odbywanie jest jedną z powinności obronnych wynikających z ustawy o powszechnym obowiązku obrony. Odnajdź w Internecie informacje na temat tego, w jaki sposób obywatele RP realizują ten obowiązek.

3. Obowiązek służby wojskowej

W czasie pokoju obowiązek służby wojskowej polega na:
  • odbywaniu ćwiczeń wojskowych (przez żołnierzy rezerwy, osoby przeniesione do rezerwy niebędące żołnierzami rezerwy oraz ochotników);
  • pełnieniu służby przygotowawczej (przez osoby przeniesione do rezerwy, w tym żołnierzy rezerwy nieodbywających dotychczas czynnej służby wojskowej oraz ochotników);
  • pełnieniu okresowej służby wojskowej przez żołnierzy rezerwy.

Polecenie 3.1.2.

Narodowe Siły Rezerwowe (NSR) stanowią istotne zaplecze Sił Zbrojnych RP. Jest to formacja wojskowa tworzona przez ochotników-żołnierzy rezerwy, którym nadano przydziały kryzysowe na określone stanowiska służbowe w jednostkach wojskowych. Pozostają oni w gotowości w razie zagrożeń militarnych i niemilitarnych w kraju i poza jego granicami, odbywają także regularne ćwiczenia (ilustracja 3.). Odnajdź w Internecie informacje nt. procedury, jaką należy przejść, aby zostać przyjętym do NSR.
Ponadto w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa państwa, jeżeli jest to niezbędne do zapewnienia siłom zbrojnym możliwości wykonywania zadań, obowiązek służby wojskowej polega na:
  • odbywaniu zasadniczej służby wojskowej przez osoby podlegające temu obowiązkowi;
  • odbywaniu przeszkolenia wojskowego przez absolwentów szkół wyższych.
Natomiast w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny obowiązek służby wojskowej polega na pełnieniu służby wojskowej przez:
  • osoby podlegające kwalifikacji wojskowej;
  • osoby przeniesione do rezerwy, w tym żołnierzy rezerwy;
  • żołnierzy pozostawionych w czynnej służbie wojskowej;
  • inne osoby, które ochotniczo zgłoszą się do tej służby.
W ramach obowiązku służby wojskowej osoby podlegające kwalifikacji wojskowej – zamiast do służby wojskowej – mogą być skierowane do odbycia zasadniczej służby lub szkolenia w obronie cywilnej. Ponadto za spełnienie obowiązku służby wojskowej uznaje się również pełnienie służby kandydackiej (przygotowującej do zawodowej służby wojskowej) oraz zawodowej służby wojskowej.

4. Rejestracja i kwalifikacja wojskowa

1 stycznia 2010 r. zasadnicza służba wojskowa została zawieszona. Mimo to wszyscy obywatele RP, którzy ukończyli 18 rok życia, podlegają rejestracji wojskowej. Prowadzi się ją na potrzeby ewidencji wojskowej oraz kwalifikacji wojskowej. Zgodnie z art. 31 ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, rejestrację prowadzą wójt, burmistrz lub prezydent miasta właściwy dla osoby objętej rejestracją.
Ponadto, zgodnie z art. 32 tej samej ustawy, mężczyźni, którzy w danym roku kalendarzowym kończą 19 lat, są zobowiązani stawić się, w określonym terminie i miejscu, do kwalifikacji wojskowej. Obejmuje to stawienie się przed komisją złożoną z przedstawicieli: wójta (burmistrza, prezydenta miasta), powiatowej komisji lekarskiej oraz wojskowego komendanta uzupełnień. W ramach kwalifikacji wojskowej osobom jej podlegającym ustala się przynależność kandydata do odpowiedniej kategorii zdolności do czynnej służby wojskowej oraz następuje przeniesienie tych osób do rezerwy. Stawienie się do kwalifikacji wojskowej jest równoznaczne z uregulowaniem stosunku do obowiązku służby wojskowej.
Wyróżnia się 4 kategorie zdolności do czynnej służby wojskowej. Opisuje je poniższa tabela.
Tabela 1. Kategorie zdolności do czynnej służby wojskowej
KategoriaOpis
Azdolny do czynnej służby wojskowej, co oznacza zdolność do odbywania lub pełnienia określonego rodzaju czynnej służby wojskowej, a także zdolność do odbywania służby w obronie cywilnej oraz służby zastępczej
Bczasowo niezdolny do czynnej służby wojskowej, co oznacza przemijające upośledzenie ogólnego stanu zdrowia albo ostre lub przewlekłe stany chorobowe, które w okresie do 24 miesięcy od dnia badania rokują odzyskanie zdolności do służby wojskowe w czasie pokoju
Dniezdolny do czynnej służby wojskowej w czasie pokoju
Etrwale i całkowicie niezdolny do czynnej służby wojskowej w czasie pokoju oraz w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny

5. Służba w obronie cywilnej

Obrona cywilna ma na celu ochronę ludności, zakładów pracy i urządzeń użyteczności publicznej, dóbr kultury, ratowanie i udzielanie pomocy poszkodowanym w czasie wojny oraz współdziałanie w zwalczaniu klęsk żywiołowych i zagrożeń środowiska oraz usuwaniu ich skutków. Jej podstawowymi jednostkami są formacje obrony cywilnej.
Zgodnie z art. 139 ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej obowiązek obywateli w zakresie obrony cywilnej polega na:
  • odbywaniu służby w obronie cywilnej, edukacji dla bezpieczeństwa oraz szkolenia w zakresie powszechnej samoobrony ludności;
  • wykonywaniu innych zadań przewidzianych w ustawie o powszechnym obowiązku obrony.
Obowiązek służby w obronie cywilnej polega na:
  • odbywaniu zasadniczej służby lub szkolenia oraz ćwiczeń w czasie pokoju;
  • pełnieniu czynnej służby w czasie wojny.
Choć zasadniczo służba w obronie cywilnej odbywa się w formacjach obrony cywilnej, to może ona również mieć miejsce w jednostkach organizacyjnych niebędących formacjami obrony cywilnej. Jednostki te wskazuje Rada Ministrów.
Osoby podlegające obowiązkowi służby w obronie cywilnej mogą być zobowiązane w ramach tej służby do wykonywania prac na rzecz obrony cywilnej oraz do udziału w zwalczaniu klęsk żywiołowych i zagrożeń środowiska, a także w usuwaniu ich skutków.

6. Świadczenia na rzecz obrony

Zgodnie z przepisami w ustawie o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, na obywateli polskich, którzy ukończyli 16, a nie przekroczyli 60 lat życia, może być nałożony obowiązek świadczeń osobistych. Polegają one na wykonywaniu różnego rodzaju prac doraźnych na rzecz przygotowania obrony państwa albo zwalczania klęsk żywiołowych i likwidacji ich skutków. Obowiązek świadczeń osobistych w czasie pokoju może być nałożony również w związku z ćwiczeniami wojskowymi, w jednostkach przewidzianych do militaryzacji, w obronie cywilnej, praktycznymi w zakresie powszechnej samoobrony, a także w celu dostarczenia i obsługi przedmiotów świadczeń rzeczowych.
Ponadto osoby podlegające obowiązkowi świadczeń osobistych mogą być w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny powołane do wykonania różnego rodzaju prac doraźnych na rzecz sił zbrojnych, obrony cywilnej lub jednostek organizacyjnych wykonujących zadania na potrzeby obrony państwa.
Warto wspomnieć, że w momencie wystąpienia sytuacji kryzysowej (w tym w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny) na urzędy i instytucje państwowe, przedsiębiorców i inne jednostki organizacyjne, a także osoby fizyczne może być nałożony obowiązek świadczeń rzeczowych, polegający na oddaniu do używania posiadanych nieruchomości i innych rzeczy ruchomych, w celu przygotowania obrony państwa.
Świadczenia rzeczowe mogą być wykonywane na rzecz Sił Zbrojnych, jednostek organizacyjnych stanowiących bazy formowania specjalnie tworzonych jednostek zmilitaryzowanych, jednostek organizacyjnych obrony cywilnej oraz jednostek organizacyjnych wykonujących zadania na potrzeby obrony państwa albo zwalczania klęsk żywiołowych i likwidacji ich skutków.

Polecenie 3.1.3.

Zastanów się i sporządź listę rzeczy ruchomych, będących w posiadaniu przeciętnego obywatela, które mogłyby być oddane przez niego w ramach obowiązku świadczeń rzeczowych.
W związku z wezwaniem do świadczenia rzeczowego na posiadacza przedmiotu oraz na biorącego nakłada się stosowne obowiązki:
  • posiadacz przedmiotu oddaje go w stanie przydatnym do użytku wraz z dotyczącymi go dokumentami;
  • biorący przedmiot świadczenia jest zobowiązany używać go zgodnie z przeznaczeniem;
  • biorący ponosi zwykłe koszty i inne ciężary związane z utrzymaniem przedmiotu świadczenia, a poczynione przez niego wydatki lub nakłady nie podlegają zwrotowi;
  • biorący przedmiot świadczenia jest odpowiedzialny za jego utratę lub uszkodzenia oraz za szkody wynikłe z używania go w sposób sprzeczny z jego przeznaczeniem;
  • biorący jest obowiązany zwrócić posiadaczowi przedmiot świadczenia w stanie niepogorszonym;
  • biorący nie ponosi odpowiedzialności za zużycie przedmiotu świadczenia będące następstwem prawidłowego używania;
  • biorący przedmiot świadczenia jest odpowiedzialny za szkody wynikłe z niezwrócenia go w terminie oraz z tytułu napraw wykonywanych po tym terminie wskutek uszkodzeń powstałych w czasie używania go przez biorącego.
Za używanie przedmiotu świadczenia rzeczowego przysługuje jego posiadaczowi ryczałt w wysokości odpowiadającej szkodzie poniesionej wskutek jego dostarczenia oraz stawce amortyzacji. Ryczałt za używanie przedmiotu świadczenia rzeczowego wypłaca jednostka organizacyjna, na której rzecz świadczenie zostało wykonane.
Oprócz świadczeń osobistych oraz rzeczowych, przepisy ustawy o powszechnym obowiązku obrony przewidują również świadczenia szczególne, które mogą być nałożone na instytucje państwowe, organy samorządu terytorialnego, przedsiębiorców i inne jednostki organizacyjne w przypadku wystąpienia sytuacji kryzysowej. Zgodnie z ustawą podmioty te mogą być zobowiązane do odpłatnego:
  • dostosowania posiadanych nieruchomości i rzeczy ruchomych do potrzeb obrony państwa;
  • przystosowania budowanych (przebudowywanych i rozbudowywanych) obiektów budowlanych oraz wytwarzanych rzeczy ruchomych do potrzeb obrony państwa;
  • gromadzenia, przechowywania i konserwacji przedmiotów niezbędnych do wykonania powyższych czynności.
Ponadto instytucje państwowe, organy samorządu terytorialnego, przedsiębiorcy i inne jednostki organizacyjne mogą być zobowiązane do odpłatnego wykonania zadań mobilizacyjnych na rzecz sił zbrojnych.
W związku z tym świadczenia szczególne mogą obejmować np. dostosowywanie zakładów do potrzeb produkcji zbrojnej, przystosowanie budynków w celu zakwaterowania żołnierzy, szycie oraz gromadzenie mundurów, wytwarzanie i przechowywanie żywności na rzecz armii czy też produkcję niezbędnych maszyn, urządzeń i narzędzi.

Podsumowanie

  • Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej określa nie tylko ustrój państwa, źródła prawa czy też zadania i kompetencje władz państwowych, ale również prawa i obowiązki obywateli Rzeczypospolitej Polskiej.
  • Jedną z powinności obywateli RP jest obowiązek obrony Ojczyzny. Jest on szczególnie istotny, ponieważ realizując go, przyczyniamy się do podniesienia poziomu bezpieczeństwa państwa, w którym żyjemy i funkcjonujemy jako jego obywatele.
  • Powszechnemu obowiązkowi obrony podlegają wszyscy obywatele RP. W związku z tym są oni zobowiązani do: pełnienia służby wojskowej, wykonywania obowiązków wynikających z nadanych przydziałów kryzysowych i przydziałów mobilizacyjnych, świadczenia pracy w ramach pracowniczych przydziałów mobilizacyjnych, pełnienia służby w obronie cywilnej, odbywania edukacji dla bezpieczeństwa, uczestniczenia w samoobronie ludności, odbywania ćwiczeń w jednostkach przewidzianych do militaryzacji i pełnienia służby w jednostkach zmilitaryzowanych oraz wykonywania innych świadczeń na rzecz obrony.
  • W dniu 1 stycznia 2010 r. zasadnicza służba wojskowa została zawieszona. Mimo to wszyscy obywatele RP, którzy ukończyli 18. rok życia, podlegają rejestracji wojskowej. Ponadto mężczyźni, którzy w danym roku kalendarzowym kończą 19 lat, są obowiązani stawić się (w określonym terminie i miejscu) do kwalifikacji wojskowej, która ustala kategorię zdolności do czynnej służby wojskowej oraz przeniesienie do rezerwy.
  • Wyróżnia się 4 kategorie zdolności do czynnej służby wojskowej: A, B, D oraz E.
  • Choć zasadniczo służba w obronie cywilnej odbywa się w formacjach obrony cywilnej, to może ona również mieć miejsce w jednostkach organizacyjnych niebędących formacjami obrony cywilnej. Jednostki te wskazuje Rada Ministrów.
  • Wśród świadczeń na rzecz obrony wyróżnia się: świadczenia osobiste, rzeczowe oraz szczególne.

Praca domowa

Polecenie 3.1.4.

Napisz rozprawkę, w której odniesiesz się do następującej tezy: Realizacja powszechnego obowiązku obrony przez obywateli w znacznym stopniu podnosi poziom bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej.

Słowniczek

Definicja

kwalifikacja wojskowa –
procedura obejmująca stawienie się przed komisją złożoną z przedstawicieli: wójta (burmistrza, prezydenta miasta), powiatowej komisji lekarskiej oraz wojskowego komendanta uzupełnień, ustalającą kategorię zdolności do czynnej służby wojskowej

Definicja

służba przygotowawcza –
służba wprowadzona w celu gromadzenia zasobów osobowych na potrzeby Narodowych Sił Rezerwowych, przeznaczona jest przede wszystkim dla ochotników, którzy chcą podjąć obowiązki w ramach NSR, lecz wcześniej nie pełnili czynnej służby wojskowej

Definicja

świadczenia osobiste –
świadczenia, które mogą być nałożone na obywateli polskich między 16. a 60. rokiem życia, polegające na wykonywaniu różnego rodzaju prac doraźnych na rzecz przygotowania obrony państwa albo zwalczania klęsk żywiołowych i likwidacji ich skutków

Definicja

świadczenia rzeczowe –
świadczenia, które w sytuacjach kryzysowych mogą być nałożone na urzędy i instytucje państwowe, przedsiębiorców i inne jednostki organizacyjne, a także na osoby fizyczne; polegają na oddaniu do używania posiadanych nieruchomości i innych rzeczy ruchomych na cele przygotowania obrony państwa

Definicja

świadczenia szczególne –
świadczenia, które mogą być nałożone na instytucje państwowe, organy samorządu terytorialnego, przedsiębiorców i inne jednostki organizacyjne w przypadku wystąpienia sytuacji kryzysowej; podmioty te mogą być zobowiązane do odpłatnego dostosowania lub przystosowania nieruchomości na potrzeby obrony państwa oraz wytwarzania, gromadzenia, przechowywania i konserwacji przedmiotów niezbędnych w tym samym celu

Definicja

żołnierze rezerwy –
osoby, które złożyły przysięgę wojskową i zostały przeniesione do rezerwy po zwolnieniu z czynnej służby wojskowej, w tym z zawodowej służby wojskowej lub ze służby kandydackiej, jeżeli w dalszym ciągu podlegają obowiązkowi służby wojskowej

Zadania

Zadanie 3.1.1.

Zadanie 3.1.2.

Zadanie 3.1.3.

Zadanie 3.1.4.

Zadanie 3.1.5.

Bibliografia

    Materiały z edukacji dla bezpieczeństwa - liceum i technikum, 25 marca 2015, dostępne w Internecie: http://www.zsnr1.dmkproject.pl/leszeksosnowski/
    Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, Dz.U. 1967 nr 44 poz. 220.
    Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu 25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r. Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483.