3.3. Międzynarodowe prawo humanitarne

Liczba ofiar konfliktów zbrojnych wzrasta z roku na rok. W 2014 r. na świecie trwało co najmniej 14 takich konfliktów (każdy pochłonął ponad 1000 ofiar). Rok wcześniej było ich „tylko” 10. Ponadto z porównania sumy ofiar 20 najkrwawszych konfliktów świata trwających w latach 2013-2014 wynika, że liczba ta wzrosła o ok. 28% (ze 127 do 163 tysięcy osób). Dane te pokazują, jak wielkim zagrożeniem życia ludzkiego są konflikty zbrojne – nawet dziś, gdy po doświadczeniach II wojny światowej wiemy, do czego może doprowadzić starcie zbrojne na masową skalę. Z tego względu istotne jest funkcjonowanie prawnych gwarancji oraz organizacji, które zapewniałyby ochronę oraz pomoc osobom cywilnym podczas wojen.

Już wiesz: 

  • że bezpieczeństwo jest podstawową wartością zarówno dla człowieka, jak i dla państwa;
  • według jakich reguł należy postępować w czasie zagrożenia;
  • że każdy obywatel RP posiada określone obowiązki obronne.

Nauczysz się: 

  • wyjaśniać, czemu służy międzynarodowe prawo humanitarne;
  • wymieniać najważniejsze traktaty międzynarodowe tworzące międzynarodowe prawo humanitarne;
  • omawiać zasady prawa humanitarnego;
  • wyjaśniać zadania Zespołu do Spraw Międzynarodowego Prawa Humanitarnego;
  • wyjaśniać przyczyny powołania i rolę Międzynarodowej Służby Poszukiwań.

1. Międzynarodowe prawo humanitarne oraz jego zasady

Międzynarodowe prawo humanitarne (MPH), zwane także prawem konfliktów zbrojnych, jest częścią międzynarodowego prawa publicznego. Chroni ono osoby nieuczestniczące i przestające uczestniczyć w konfliktach zbrojnych, a także ogranicza metody i środki prowadzenia tych konfliktów.
Definicja międzynarodowego prawa humanitarnego pozwalająca na uchwycenie wszystkich jego istotnych elementów została przedstawiona we wstępie do komentarza do protokołów dodatkowych z 8 czerwca 1977 r. do konwencji genewskich z 1949 r., opublikowanego w 1987 r. przez Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża. Zgodnie z jej treścią MPH są to normy międzynarodowe ustanowione przez umowy międzynarodowe lub zwyczaj międzynarodowy, których szczególnym zadaniem jest rozwiązywanie problemów humanitarnych wynikających bezpośrednio z międzynarodowych lub niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych, i które z przyczyn humanitarnych ograniczają prawo stron konfliktu zbrojnego do swobodnego wyboru metod i środków prowadzenia działań zbrojnych lub chronią osoby i dobra, które są lub mogą być dotknięte skutkami konfliktu zbrojnego.

Ciekawostka

Międzynarodowy Czerwony Krzyż nie jest właściwą nazwą – nie istnieje organizacja, która by ją nosiła. W rzeczywistości na świecie funkcjonuje Międzynarodowych Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca, w którego skład wchodzą: Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża (ICRC), Międzynarodowa Federacja Towarzystw Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca (IFRC) oraz stowarzyszenia krajowe Czerwonego Krzyża, Czerwonego Półksiężyca (w większości państw muzułmańskich) i Czerwonej Gwiazdy Dawida (Izrael).
 
Źródłami międzynarodowego prawa humanitarnego są umowy międzynarodowe oraz zwyczaj międzynarodowy (powszechna praktyka). Do najważniejszych traktatów międzynarodowych tworzących międzynarodowe prawo humanitarne zalicza się:
  1. 1)
    Cztery konwencje genewskie (1949 r.):
    1. a)
      o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach czynnych,
    2. b)
      o polepszeniu losu rannych, chorych i rozbitków sił zbrojnych na morzu,
    3. c)
      o traktowaniu jeńców wojennych,
    4. d)
      o ochronie osób cywilnych podczas wojny;
  2. 2)
    konwencję haską o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego (1954 r.).
  3. 3)
    dwa protokoły dodatkowe do czterech konwencji genewskich z 1949 r., wzmacniające ochronę ofiar konfliktów zbrojnych o charakterze międzynarodowym (protokół I) i niemiędzynarodowym (protokół II) (1977 r.).
  4. 4)
    konwencję o zakazie lub ograniczeniu używania pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane za powodujące nadmierne cierpienia lub za posiadające niekontrolowane skutki (1980 r.).
Podstawowe zasady międzynarodowego prawa humanitarnego to:
  • zasada humanitaryzmu – osobom niewalczącym oraz tym, które zaprzestały walki (w tym m.in. ofiarom konfliktów, rannym, chorym, jeńcom wojennym oraz personelowi medycznemu) powinno się zapewnić ochronę życia i zdrowia oraz poszanowanie ich praw osobistych – bez względu na to, po której stronie występują;
  • zasada rozróżniania – strony konfliktu zbrojnego powinny zawsze rozróżniać siły zbrojne od ludności cywilnej, która podlega ochronie i nie może być atakowana, oraz zawsze rozróżniać dobra o charakterze cywilnym od celów wojskowych, przeciwko którym można jedynie kierować operacje wojenne;
  • zasada konieczności wojskowej – strony konfliktu są zobowiązane do przestrzegania prawa międzynarodowego tylko w zakresie, w jakim nie koliduje ono z koniecznością wojskową; mogą odstąpić od przestrzegania tego prawa, jeżeli uchroni je to przed poważnym niebezpieczeństwem;
  • zasada zapobiegania zbędnym cierpieniom – nie powinno się prowadzić operacji militarnych oraz używać broni, które niepotrzebnie zwiększałyby cierpienia ludzi już niezdolnych do walki albo powodowały ich śmierć – działania wojenne powinno się prowadzić tylko w takim zakresie, jaki jest konieczny dla odniesienia zwycięstwa; zabronione jest używanie takich metod i środków, które spowodowałoby nieuzasadnione straty lub nadmierne cierpienie;
  • zasada proporcjonalności – należy zapewnić równowagę pomiędzy koniecznością uwzględnienia potrzeb wojskowych a wymogami humanitaryzmu.

Polecenie 3.3.1.

Własnymi słowami wyjaśnij, w jaki sposób zasady międzynarodowego prawa humanitarnego, ograniczając swobodę działalności państw podczas konfliktów zbrojnych, chronią ludność cywilną.
Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża przedstawił kilka fundamentalnych norm międzynarodowego prawa humanitarnego. Zgodnie z nimi:
  • należy zapewnić ochronę życia i zdrowia, a także humanitarne traktowanie (bez jakiejkolwiek dyskryminacji) wszystkich osób nieuczestniczących w walce oraz tych, które nie w mogą w niej uczestniczyć;
  • nie można ranić nieprzyjaciela, który się poddaje lub nie może uczestniczyć w walce;
  • strona konfliktu, w której rękach znajdują się ranni i chorzy, powinna zapewnić im opiekę oraz ochronę;
  • znaki czerwonego krzyża lub czerwonego półksiężyca zapewniają ochronę osób i przedmiotów, nie można atakować osób oznakowanych tymi symbolami;
  • jeńcy wojenni oraz osoby cywilne mają prawo do poszanowania ich życia, godności, praw osobistych oraz przekonań religijnych i innych, a strona, w której władzy się znajdują, powinna zapewnić ochronę przed wszelkimi aktami przemocy;
  • każdy ma prawo do gwarancji sądowych i nikt nie może odpowiadać za czyn, którego nie popełnił;
  • istnieje całkowity zakaz tortur fizycznych lub psychicznych, kar cielesnych oraz jakiegokolwiek innego okrutnego i poniżającego traktowania;
  • strony konfliktu powinny zawsze rozróżniać siły zbrojne od ludności cywilnej, która podlega ochronie i nie może być atakowana; ponadto powinny one zawsze rozróżniać dobra o charakterze cywilnym od celów wojskowych;
  • nikt nie posiada nieograniczonego prawa do doboru metod i środków prowadzenia wojny – nie można korzystać z takiej broni lub takich metod, których użycie mogłoby powodować zbędne straty lub nadmierne cierpienia;
  • strony konfliktów zbrojnych powinny stosować się do wszystkich zasad międzynarodowego prawa humanitarnego.

Ciekawostka

Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca funkcjonuje już ponad 150 lat. Powstał w 1863 r., a jego inicjatorem był Henry Dunant.

Polecenie 3.3.2.

Odnajdź w Internecie lub w innych źródłach informacje nt. zasług, za które Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża otrzymywał Pokojowe Nagrody Nobla, oraz kiedy to następowało.

2. Zespół do spraw Międzynarodowego Prawa Humanitarnego

Zespół do spraw Międzynarodowego Prawa Humanitarnego został powołany na podstawie zarządzenia Prezesa Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej z 20 maja 2004 r. Jest on organem opiniodawczo-doradczym szefa rządu i odgrywa znaczącą rolę we wdrażaniu w naszym kraju postanowień MPH. W jego skład wchodzą:
  • przewodniczący – podsekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych;
  • wiceprzewodniczący – przedstawiciel szefa kancelarii Prezesa Rady Ministrów;
  • członkowie – przedstawiciele ministrów właściwych do spraw administracji publicznej, finansów publicznych, kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, nauki, oświaty i wychowania, spraw wewnętrznych, spraw zagranicznych, szkolnictwa wyższego, zdrowia oraz ministra obrony narodowej i ministra sprawiedliwości – nie więcej niż trzech przedstawicieli każdego z nich.
Do zadań tego zespołu należy m.in.:
  • przegląd i analiza umów międzynarodowych dotyczących MPH oraz formułowanie opinii w tym zakresie;
  • wydawanie oraz przedstawianie prezesowi Rady Ministrów opinii na temat działań legislacyjnych, organizacyjnych i edukacyjnych, jakie należy podjąć w celu realizacji zobowiązań Polski w zakresie międzynarodowego prawa humanitarnego;
  • formułowanie propozycji dotyczących przygotowania aktów prawnych, których uchwalenie miałoby na celu wdrożenie w Polsce norm MPH;
  • utrzymywanie kontaktów i wymiana informacji z innymi komitetami, komisjami, zespołami oraz instytucjami zagranicznymi, które zajmują się problematyką międzynarodowego prawa humanitarnego.

Polecenie 3.3.3.

Odnajdź w Internecie lub w innych źródłach informacje nt. inicjatyw podejmowanych przez Zespół do Spraw Międzynarodowego Prawa Humanitarnego, wybierz 3 z nich i krótko je opisz.

3. Międzynarodowa Służba Poszukiwań

II wojna światowa była najbardziej okrutnym konfliktem zbrojnym w dziejach ludzkości, spowodowała śmierć ogromnej liczby ludzi – nie tylko żołnierzy regularnych armii, ale również ludności cywilnej. Ponadto w wyniku dużej liczby przesiedleń i wywózek związanych z tym konfliktem, wielu ludzi zaginęło i utraciło kontakt ze swoimi rodzinami. Tropieniem losów tych osób jeszcze podczas wojny zajmował się brytyjski Czerwony Krzyż, następnie działania te przejęła Administracja Narodów Zjednoczonych do spraw Pomocy i Odbudowy (UNRRA). Od 1948 r. poszukiwanie osób zaginionych, pomoc w ich powrocie do rodzin oraz dostarczanie informacji na ich temat stały się domeną Międzynarodowej Służby Poszukiwań (International Tracing Service – ITS).
 
6 czerwca 1955 r. w Bonn Belgia, Holandia, Luksemburg, Francja, Wielka Brytania, Republika Federalna Niemiec, Włochy, Grecja, Izrael i Stany Zjednoczone zawarły porozumienie, na podstawie którego utworzono Międzynarodową Komisję do spraw Międzynarodowej Służby Poszukiwań (tzw. porozumienie bońskie). Dokument ten w sposób precyzyjny określił również główne zadania ITS. Zaliczono do nich:
  • prowadzenie poszukiwań osób zaginionych,
  • gromadzenie, porządkowanie, przechowywanie i udostępnianie rządom oraz zainteresowanym osobom dokumentów dotyczących ludzi więzionych w nazistowskich obozach koncentracyjnych i obozach pracy, a także deportowanych w wyniku działań prowadzonych podczas II wojny światowej.
Rzeczpospolita Polska od czerwca 2006 r. jest jedenastym państwem należącym do tej komisji.

Podsumowanie

  • Międzynarodowe prawo humanitarne jest częścią międzynarodowego prawa publicznego. Prawo to chroni osoby nieuczestniczące i przestające uczestniczyć w konfliktach zbrojnych, a także ogranicza metody i środki prowadzenia tych konfliktów.
  • Źródłami MPH są umowy międzynarodowe oraz zwyczaj międzynarodowy (powszechna praktyka).
  • Podstawowe zasady międzynarodowego prawa humanitarnego to: humanitaryzm, rozróżnianie, konieczność wojskowa, zapobieganie zbędnym cierpieniom oraz proporcjonalność.
  • Zespół do spraw Międzynarodowego Prawa Humanitarnego został powołany na podstawie Zarządzenia Prezesa Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 maja 2004 r. Jest on organem opiniodawczo-doradczym szefa rządu i odgrywa znaczącą rolę w odniesieniu do wdrażania w naszym kraju postanowień MPH.
  • Międzynarodowa Służba Poszukiwań (ITS) została utworzona po II wojnie światowej w celu organizacji działań ukierunkowanych na tropienie losów i rejestrowanie osób zaginionych w trakcie tego konfliktu.
  • 6 czerwca 1955 r. w Bonn Belgia, Holandia, Luksemburg, Francja, Wielka Brytania, Republika Federalna Niemiec, Włochy, Grecja, Izrael i Stany Zjednoczone zawarły porozumienie, na podstawie którego utworzono Międzynarodową Komisję do spraw Międzynarodowej Służby Poszukiwań (tzw. porozumienie bońskie).
  • Dzisiaj ITS pełni rolę międzynarodowego ośrodka zachowania, przechowywania, katalogowania oraz ewidencjonowania materiałów archiwalnych i dokumentów tam gromadzonych, w celu ułatwienia poszukiwania ofiar, prowadzenia badań, utrwalenia i upamiętniania, a także zapewnienia pomocy sądowej.

Praca domowa

Polecenie 3.3.4.

Wybierz jedną z zasad międzynarodowego prawa humanitarnego. Następnie opisz własnymi słowami, jak ją rozumiesz oraz w jaki sposób zapewnia ona ochronę ludności cywilnej lub ogranicza swobodę działania państw podczas konfliktów zbrojnych.

Słowniczek

Definicja

Międzynarodowa Służba Poszukiwań –
międzynarodowy ośrodek powstały w celu zachowania, przechowywania, katalogowania oraz ewidencjonowania materiałów archiwalnych i dokumentów tam gromadzonych dla ułatwienia poszukiwania ofiar, prowadzenia badań, utrwalenia i upamiętniania, zapewnienia pomocy sądowej

Definicja

międzynarodowe prawo humanitarne –
ustanowione przez umowy międzynarodowe lub zwyczaj międzynarodowy normy, których szczególnym zadaniem jest rozwiązywanie problemów humanitarnych wynikających bezpośrednio z międzynarodowych lub niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych i które z przyczyn humanitarnych ograniczają prawo stron konfliktu zbrojnego do swobodnego wyboru metod i środków prowadzenia działań zbrojnych lub chronią osoby i dobra, które są lub mogą być dotknięte skutkami konfliktu zbrojnego

Definicja

Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża –
organizacja międzynarodowa o charakterze humanitarnym, której siedziba mieści się w Genewie (Szwajcaria), a jej głównym celem jest pomoc poszkodowanym w wyniku konfliktów zbrojnych; o znaczeniu tej instytucji świadczy fakt, że trzykrotnie została jej przyznana Pokojowa Nagroda Nobla

Definicja

Zespół do spraw Międzynarodowego Prawa Humanitarnego –
organ opiniodawczo-doradczy Prezesa Rady Ministrów odgrywający znaczącą rolę we wdrażaniu w naszym kraju zasad międzynarodowego prawa humanitarnego

Zadania

Zadanie 3.3.1.

Zadanie 3.3.2.

Bibliografia

    Bierzanek R., Symonides J., Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2005.
    Co to jest MPH? 14 marca 2015, dostępne w Internecie: http://www.pck.pl/pages,16_91.html
    Coraz więcej wojen, coraz więcej ofiar, 26 maja 2015, dostępne w Internecie: http://swiat.newsweek.pl/ile-osob-zginelo-w-syrii-project-for-the-study-of-the-21-century,artykuly,359650,1.html
    Death Toll in 2014’s Bloodiest Wars Sharply Up on Previous Year, 26 maja 2015, dostępne w Internecie: https://projects21.files.wordpress.com/2015/03/ps21-conflict-trends.pdf
    Flemming M., Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych, Warszawa 2003.
    Janusz-Pawletta B., Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych, Warszawa 2013.
    Protokoły dodatkowe do Konwencji genewskich z 12 sierpnia 1949 r., dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół I) oraz dotyczący ochrony ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół II), sporządzone w Genewie dnia 8 czerwca 1977 r. Dz.U. 1992 nr 41 poz. 175.
    Międzynarodowe Prawo Humanitarne, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, 15 marca 2015, dostępne w Internecie: http://www.msz.gov.pl/pl/polityka_zagraniczna/prawo_miedzynarodowe/miedzynarodowe_prawo_humanitarne/
    MPH – odpowiadamy na twoje pytania, Polski Czerwony Krzyż, 14 marca 2015, dostępne w Internecie: http://www.pck.org.pl/pliki/faq/mph_odpowiadamy_na_twoje_pytania.pdf
    Zarządzenie Nr 51 Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 maja 2004 r. w sprawie powołania Zespołu do Spraw Międzynarodowego Prawa Humanitarnego, M.P. 2004 nr 23 poz. 402.
    Zarządzenie Nr 90 Prezesa Rady Ministrów z dnia 16 listopada 2009 r. zmieniające zarządzenie w sprawie powołania zespołu do Spraw Międzynarodowego Prawa Humanitarnego,  M.P. 2009 nr 73 poz. 918.