1.1. Zagrożenia w czasie pokoju

Mówi się, że pokój to najlepszy czas dla ludzkości. Pojęcie to oznacza stosunki między państwami, w których nie występują ani konflikt zbrojny, ani zorganizowana przemoc. W takich warunkach naród może skoncentrować się na swoim rozwoju i zadbać o wzrost gospodarczy kraju. Jednak czas pokoju nie oznacza, że jesteśmy całkowicie wolni od niebezpieczeństw. Różnego rodzaju niebezpieczeństwa mogą zagrażać nam w każdym miejscu i o każdej porze.

Już wiesz: 

  • że bezpieczeństwo jest podstawową wartością dla człowieka;
  • że zagrożenia są wszechobecne i różnorodne;
  • w jaki sposób można przeciwdziałać wybranym zagrożeniom.

Nauczysz się: 

  • definiować zagrożenia naturalne;
  • stosować podział zagrożeń;
  • wymieniać i opisywać cechy charakterystyczne zagrożeń występujących w czasie pokoju.

1. Zagrożenia naturalne

Zagrożenie możemy ogólnie zdefiniować jako sytuację negatywnie wpływającą na nasze bezpieczeństwo. Powoduje ono zanik lub utratę poczucia bezpieczeństwa związanego z życiem, zdrowiem, warunkami egzystencji czy też mieniem. Zagrożenia występują nie tylko w czasie działań wojennych, ale również (nawet częściej) w czasie pokoju. Jedną z możliwych klasyfikacji tych zagrożeń zaprezentowano poniżej.
Zgodnie z definicją przedstawioną w Słowniku języka polskiego przez katastrofę rozumie się wydarzenie, w którym ginie wiele osób lub dochodzi do dużych strat materialnych, albo też zjawisko tragiczne w skutkach, obejmujące swoim zasięgiem duży obszar. Katastrofy mogą być spowodowane zarówno działaniem sił przyrody (nazywa się je katastrofami naturalnymi, klęskami żywiołowymi lub kataklizmami), jak również działalnością człowieka (określa się je jako katastrofy antropogeniczne).
Każda katastrofa naturalna wywołuje skutki, które można podzielić na pierwotnewtórne. Do pierwszej kategorii zalicza się np. zniszczenia budynków mieszkalnych, dróg, ulic, chodników, fabryk, lasów czy też pól uprawnych. Skutkami wtórnymi mogą być natomiast choroby, epidemie, przerwy w dostawie energii, pogorszenie jakości wody pitnej czy też konflikty społeczne.

Powódź

Powódź jest jedną z najczęstszych katastrof naturalnych. Występuje w różnych odmianach. Typowe przyczyny powodzi oraz jej rodzaje prezentuje aplikacja 1.
Głównym sposobem ochrony przed powodzią jest wznoszenie i utrzymywanie budowli przeciwpowodziowych, za co odpowiedzialne są instytucje państwowe (samorządowe i rządowe). Do budowli tych zalicza się:

Polecenie 1.1.1.

Znajdź w Internecie lub innych źródłach informacje o tym, jaki rodzaj ochrony przeciwpowodziowej zastosowano w miejscowości, w której mieszkasz.
Skutki powodzi zależą od wielu czynników, m.in. od jej zasięgu oraz czasu trwania. Rodzaje tych skutków przedstawiono w tabeli 1.
Tabela 1. Skutki powodzi
Skutki pierwotneSkutki wtórne
zniszczone lub uszkodzone budynkiskażenie chemiczne i bakteriologiczne środowiska
zalane i zniszczone drogi, mosty, linie kolejowe i energetyczne, gazociągiskażenie chemiczne i bakteriologiczne zapasów żywności i wody pitnej
uszkodzone wały przeciwpowodziowe oraz urządzenia wodnechoroby i epidemie
naniesione duże ilości połamanych drzew, błota i kamieni
osunięcia gruntu

Rozległe pożary

Nie każdy pożar jest klęską naturalną. Do tej kategorii zaliczają się jedynie rozległe i intensywne pożary, powstałe m.in. na skutek samozapłonu lub wyładowania atmosferycznego.
Najczęściej pożary są wywołane czynnikami pochodzenia antropologicznego, czyli spowodowane działalnością człowieka. Oprócz celowych podpaleń przyczynami pożarów mogą być różnego rodzaju awarie lub spięcia instalacji spowodowane np. nieprzestrzeganiem zasad BHP, bezmyślnością ludzi lub zawodnością urządzeń.

Polecenie 1.1.2.

Wymień po 3 przykłady możliwych przyczyn pożarów pochodzenia naturalnego oraz antropologicznego.
W Polsce, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów, wyróżnia się 5 grup pożarów, których charakterystykę przedstawia aplikacja 2.
Aby skutecznie zapobiegać pożarom, należy stosować się do przepisów dotyczących ochrony przeciwpożarowej. Określają one m.in., jak powinny być skonstruowane obiekty budowlane, w jakie urządzenia i instalacje powinny być wyposażone oraz jakie znaki przeciwpożarowe należy stosować. Bardzo ważne jest również odpowiednie zachowanie i rozwaga ludzi. Niestety, do najczęstszych przyczyn pożarów należą nieodpowiedzialność i bezmyślność człowieka. Możliwe skutki tego żywiołu przedstawiono w tabeli 2.
Tabela 2. Skutki rozległych pożarów
Skutki pierwotneSkutki wtórne
zniszczone lub uszkodzone budynkiskażenie chemiczne i bakteriologiczne środowiska
zniszczona i uszkodzona infrastruktura drogowa i energetycznaskażenie chemiczne i bakteriologiczne zapasów żywności oraz wody pitnej
zniszczone zakłady przemysłowechoroby i epidemie
zagrożenie życia i zdrowia ludzi i zwierzątprzerwy w dostawach energii
zniszczone lasy i pola uprawnekonieczność przesiedlenia rodzin

Polecenie 1.1.3.

Przypomnij sobie, jakie znaki ochrony przeciwpożarowej możesz odnaleźć w swojej szkole.

Huragany i silne wiatry

Huragany pojawiają się głównie nad akwenami Oceanu Atlantyckiego oraz Indyjskiego i Spokojnego. Ze względu na stale zmieniający się klimat stają się one również coraz powszechniejsze w strefach klimatycznych, w których dotąd nie występowały – w Europie Zachodniej i Środkowej.
W Polsce huragany i silne wiatry dawniej występowały raczej sporadycznie lub w ogóle ich nie odnotowywano, jednak w ostatnich latach wiatry tego rodzaju pojawiają się na terenie naszego kraju coraz częściej, szczególnie w miesiącach zimowych. Są to zjawiska zazwyczaj krótkotrwałe, ale przynoszące ogromne straty. Możliwe skutki huraganów przedstawiono w  tabeli 2. Huragany wiejące z prędkością powyżej 120 km/h w Polsce zwykło się nazywać orkanami.
Tabela 3. Skutki huraganów i silnych wiatrów
Skutki pierwotneSkutki wtórne
uszkodzenia i zerwanie linii energetycznychprzerwy w dostawach energii elektrycznej
uszkodzenia i zerwanie pokryć dachowych i dachówzakłócenia w łączności
uszkodzenia konstrukcji budynków mieszkalnych i innej infrastrukturyzwiększenie liczby bezdomnych i najuboższych
zwalone drzewazakłócenia w transporcie i komunikacji
zniszczone mienie (np. samochody)straty w uprawach rolnych
zagrożenie życia i zdrowia ludzkiegoprzerwy w produkcji przemysłowej
powstawanie wiatrołomów na drogach
blokady dróg, linii kolejowych i innych dróg transportowych

Polecenie 1.1.4.

Obejrzyj film i zastanów się, jakie inne groźne zjawiska mogą towarzyszyć huraganowi. Wymień co najmniej 5 czynności, jakie należy wykonać (przebywając w domu), po usłyszeniu komunikatu ostrzegającego o zbliżających się silnych wiatrach.

Silne mrozy i śnieżyce

W aspekcie przyrodniczym mrozem nazywamy stan, kiedy temperatura powietrza jest niższa od temperatury zamarzania wody (0°C). W aspekcie społecznym o silnych mrozach mówi się wówczas, gdy niska temperatura staje się przyczyną śmierci ludzi i powoduje straty materialne.
Bardzo często silnym mrozom towarzyszą opady śniegu, który na ziemi tworzy pokrywę o niewielkiej gęstości. To właśnie staje się często przyczyną przykrych wypadków ludzi, np. poślizgnięć kończących się złamaniami i zwichnięciami. Z intensywnymi opadami śniegu wiążą się inne niebezpieczne zjawiska, do których zalicza się przede wszystkim śnieżyce, burze lodowe, opady gradu, a także zawiejezamiecie (patrz: ilustracja 4).
Tabela 4. Skutki silnych mrozów i intensywnych opadów śniegu
Skutki pierwotneSkutki wtórne
zasypane drogi i linie transportowezakłócenia w komunikacji kolejowej i samochodowej
zamarznięta infrastrukturautrudnienia w funkcjonowaniu instytucji publicznych i gospodarki (np. zamykanie szkół i urzędów)
zagrożenia życia i zdrowia ludzi oraz zwierząt związane z wychłodzeniem organizmuzakłócenia w dostawach energii
uszkodzenia sieci energetycznej, gazowniczej, wodociągowej i kanalizacyjnejzakłócenia w dostawach żywności
uszkodzenia sieci komunikacyjnychzakłócenia w łączności
wypadki komunikacyjne

Polecenie 1.1.5.

Na podstawie tabel przedstawiających  skutki silnych mrozów oraz huraganów spróbuj ustalić, które z tych skutków można usunąć najłatwiej i najszybciej. Zastanów się również, czy można jednoznacznie stwierdzić, które z nich są najgroźniejsze dla zdrowia i życia ludzi. Odpowiedź uzasadnij.

Lawiny

Lawina jest najgwałtowniejszą postacią ruchów masowych i stanowi ogromne niebezpieczeństwo dla ludzi, ich otoczenia oraz infrastruktury. Powstaje na terenach o charakterystycznej rzeźbie terenu i nachyleniu, a także w sprzyjających jej warunkach (np. słabo przyczepiona warstwa śniegu, intensywne opady, odwilż, wiatr, odpowiednia temperatura).
Wyróżnia się kilka rodzajów lawin. Zaprezentowano je w aplikacji 3.
Choć najbezpieczniej jest unikać miejsc zagrożonych (np. w trakcie poruszania się po górach lub podczas planowania budowy), to jednak nie zawsze jest to możliwe. Dlatego w miejscach, gdzie zejście lawiny jest prawdopodobne, stosuje się sztuczne ochrony. W sposób bezpośredni powierzchnię stoku (skarpy) zabezpieczają m.in.:
  • odpowiednia szata roślina,
  • działania inżynierskie (np. pokrycie skarp siatkami stalowymi),
  • bariery śnieżne (czyli instalacje utrudniające przemieszczanie się śniegu).
Na wypadek zejścia lawiny stosuje się również elementy ochrony, które przyjmują na siebie siłę uderzenia lawiny, co pozwala kontrolować jej drogę. Zalicza się do nich:
  • mury oporowe,
  • bariery odłamkowe,
  • wały ziemne,
  • kurtyny skalne,
  • zadaszenia i galerie betonowe.

Polecenie 1.1.6.

Przeanalizuj poniższą tabelę i powiedz, jakie czynniki wywołują poszczególne skutki zejścia lawiny.
Tabela 5. Skutki zejścia lawiny
Skutki pierwotneSkutki wtórne
zniszczenia budynkówzakłócenia w komunikacji i łączności
zmiany krajobrazukonieczność odbudowy
zagrożenie życia i zdrowia ludzi oraz zwierząt
zniszczenia dróg i sieci komunikacyjnych oraz energetycznych

3. Katastrofy i awarie techniczne

Przyczynami katastrof antropogenicznych mogą być błędy przy projektowaniu, np. wadliwe projekty i modele konstrukcji, błędy popełniane podczas realizacji danego projektu takie jak zastosowanie materiałów niskiej jakości, oraz niewłaściwa eksploatacja, np. niewłaściwie zaplanowany remont czy modernizacja, nieprzestrzeganie obowiązujących przepisów i zasad obsługi itp.

Polecenie 1.1.7.

Galeria 1. przedstawia kilka rodzajów katastrof antropogenicznych. Podaj po 3 możliwe przyczyny ich wystąpienia oraz działania, jakie należy podjąć, aby uniknąć tego typu katastrof w przyszłości.
Awarię techniczną można uznać za jedno z zagrożeń występujących w czasie pokoju, albo jako przyczynę lub skutek różnego rodzaju wypadków i ogólnie rozumianych katastrof. Przyczyny awarii technicznych można podzielić podobnie, jak przyczyny katastrof antropogenicznych. Mogą one być związane z błędami przy projektowaniu, błędami podczas produkcji urządzenia oraz z jego niewłaściwą eksploatacją.

Polecenie 1.1.8.

Czy w twojej okolicy wydarzyła się kiedyś katastrofa antropogeniczna? Jeśli tak, spróbuj odnaleźć w Internecie lub w innych źródłach informacje na temat jej charakterystyki oraz przyczyn. Zastanów się, w jaki sposób można było jej zapobiec lub zminimalizować jej skutki.

4. Zagrożenia w najbliższym otoczeniu

Prawie codziennie pokonujesz drogę z domu do szkoły i ze szkoły do domu. Do zagrożeń, które możesz spotkać w swoim najbliższym otoczeniu, należą niebezpieczeństwa związane z wypadkami drogowymi. Przyczynami wypadków drogowych mogą być:
  • nieznajomość i lekceważenie podstawowych zasad ruchu drogowego,
  • brak widocznego oznakowania rowerzystów i pieszych,
  • nagłe, niesygnalizowane wtargnięcie na jezdnię,
  • kierowanie pojazdem po spożyciu alkoholu,
  • przekroczenie dozwolonej prędkości,
  • zły stan techniczny pojazdów,
  • zły stan techniczny dróg,
  • nieprawidłowe przekraczanie torowisk i nieprawidłowe przejeżdżanie torowisk samochodem.

Polecenie 1.1.9.

Przyjrzyj się poniższej fotografii i zastanów, co mogło być przyczyną wypadku. Jakie środki należałoby podjąć, aby zapobiec takim zdarzeniom w przyszłości? Uzasadnij swoją odpowiedź.
Niewątpliwie wypadki drogowe nie są jedynymi niebezpieczeństwami pojawiającymi się w twoim najbliższym otoczeniu. Zagrożenia oraz prawdopodobieństwo ich wystąpienia jest bardzo często związane ze specyfiką danej miejscowości, jej położeniem oraz warunkami naturalnymi. Dla mieszkańców wybrzeża często występującym zagrożeniem jest powódź sztormowa. Mieszkańcy Górnego Śląska mają do czynienia z tąpnięciami górniczymi, z kolei ludzie mieszkający w górach mogą się czuć zagrożeni występowaniem lawin. Osoby mieszkające w pobliżu fabryk i zakładów przemysłowych powinny być przygotowane na wystąpienie awarii lub katastrof związanych z prowadzoną tam działalnością.

Podsumowanie

  • Kategoria zagrożeń występujących w czasie pokoju jest niezwykle pojemna. Należą do niej zarówno katastrofy naturalne (np. powodzie, rozległe pożary czy też susze i upały), jak również różnego rodzaju awarie, a także zagrożenia dnia codziennego mogące występować w najbliższej okolicy.
  • Do najczęściej występujących katastrof naturalnych zaliczamy m.in.: powodzie, rozległe pożary (o naturalnych przyczynach), huragany i silne wiatry, silne mrozy i śnieżyce oraz lawiny.
  • Przyczynami katastrof antropogenicznych (związanych z działalnością człowieka) oraz awarii technicznych mogą być: błędy popełniane podczas projektowania, realizacji danego projektu, produkcji urządzenia oraz błędy polegające na jego niewłaściwej eksploatacji.
  • Zagrożenia występujące w czasie pokoju są determinowane przez warunki naturalne, położenie geograficzne i zabudowę danej miejscowości.

Praca domowa

Polecenie 1.1.10.

Na podstawie informacji z lekcji spróbuj stworzyć listę zagrożeń charakterystycznych dla okolicy, w której mieszkasz. Jeżeli masz taką możliwość, odnajdź w Internecie plan zarządzania kryzysowego twojej gminy i skorzystaj z umieszczonych tam wiadomości.

Słowniczek

Definicja

awaria techniczna –
gwałtowne, nieprzewidziane uszkodzenie lub zniszczenie obiektu budowlanego, urządzenia technicznego albo systemu urządzeń technicznych, powodujące przerwę w ich używaniu lub utratę ich właściwości

Definicja

huragan –
bardzo silny wiatr, którego średnia prędkość wynosi powyżej 120 km/h

Definicja

kanał ulgi –
specjalny kanał wodny budowany w celu bezpiecznego przeprowadzenia wód wezbraniowych przez określony obszar

Definicja

katastrofa –
wydarzenie, w wyniku którego ginie wiele osób lub dochodzi do dużych strat materialnych, albo zjawisko tragiczne w skutkach, obejmujące swoim zasięgiem duży obszar

Definicja

katastrofa antropogeniczna –
gwałtowne i tragiczne wydarzenie spowodowane działalnością człowieka, które obejmuje swoim zasięgiem duży obszar i wskutek którego ginie wiele osób oraz dochodzi do ogromnych strat materialnych

Definicja

katastrofa naturalna –
zdarzenie związane z działaniem sił natury, takich jak: wyładowania atmosferyczne, wstrząsy sejsmiczne, silne wiatry, intensywne opady atmosferyczne, długotrwałe występowanie ekstremalnych temperatur, osuwiska ziemi, pożary, susze, powodzie, zjawiska lodowe na rzekach, morzu oraz jeziorach i zbiornikach wodnych, masowe występowanie szkodników, chorób roślin lub zwierząt albo chorób zakaźnych ludzi

Definicja

kierownice w ujściach rzek do morza –
budowle, których zadaniem jest koncentracja nurtu rzeki i umożliwienie swobodnego odpływania kry

Definicja

lawina –
niezwykle szybko przemieszczająca się masa śniegu, lodu, gleby (lub gruntu), materiału skalnego, której ruch zapoczątkowała gwałtowana utrata stabilności (np. wskutek drgań spowodowanych ruchem płyt tektonicznych lub też działalnością człowieka)

Definicja

mróz –
stan, kiedy temperatura powietrza jest niższa od temperatury zamarzania wody (0°C), o silnych mrozach mówi się również, gdy niska temperatura staje się przyczyną śmierci ludzi i powoduje straty materialne

Definicja

poldery przeciwpowodziowe –
naturalne obszary zalewowe, które w okresie wezbrania rzeki pozwalają na swobodne rozlanie się nadmiaru wody

Definicja

powódź –
czasowe pokrycie przez wodę terenu, który w normalnych warunkach nie jest pokryty wodą; powstaje na skutek wezbrania wody w ciekach naturalnych, zbiornikach wodnych, kanałach oraz od strony morza, powodując zagrożenie życia i zdrowia ludzi, środowiska, dziedzictwa kulturowego oraz przemysłu

Definicja

powódź opadowa –
powódź występująca zazwyczaj w okresie letnim, spowodowana silnymi opadami deszczu

Definicja

powódź roztopowa –
rodzaj powodzi, która może pojawić się wiosną, gdy następuje gwałtowne topnienie pokrywy śnieżnej, często potęgowane nagłym ociepleniem i opadami deszczu; zasięg tej powodzi jest stosunkowo duży, a jej przebieg – uwarunkowany grubością pokrywy śnieżnej oraz ogólnymi warunkami meteorologicznymi panującymi podczas topnienia śniegu

Definicja

powódź sztormowa –
rodzaj powodzi charakterystyczny dla obszarów nadbrzeżnych; wywołują ją silne wiatry wiejące od zbiornika wodnego (najczęściej morza, ale także np. jeziora) w kierunku lądu; z tego też względu ma ona stosunkowo niewielki zasięg; z uwagi na silne wiatry cofnięta woda morska może wlać się do wód śródlądowych (ujścia rzeki) i spowodować również jej wylanie

Definicja

powódź zatorowa –
powódź występująca w trakcie zimy; jej przyczyną jest powstawanie zatorów lodowych, które albo zmniejszają przepustowość koryta rzeki, albo blokują (lub ograniczają) jego przekrój

Definicja

pożar –
niekontrolowany proces spalania w miejscu do tego nieprzeznaczonym, czyli np. w mieszkaniu, szkole, szpitalu, również w lesie czy parku

Definicja

suche zbiorniki przeciwpowodziowe –
budowle, których celem jest zatrzymanie fali powodziowej; są one wyposażone w urządzenia upustowe bez zamknięć, przez które woda przepływa swobodnie aż do czasu, gdy przepływ staje się większy od zdolności przepustowych zbiornika; wówczas nadmiar wody zostaje zmagazynowany w zbiorniku

Definicja

wały przeciwpowodziowe –
sztuczne usypiska w kształcie pryzmy (najczęściej mają trapezowy przekrój); wznoszone wzdłuż rzeki w pewnym oddaleniu od jej koryta; teren pomiędzy korytem a wałami staje się rezerwuarem przewidywanych wystąpień; w ten sposób przeciwdziała się rozlaniu wód powodziowych na chronione tereny sąsiednie (takiego zabezpieczenia pozbawiony jest polder)

Definicja

wrota przeciwpowodziowe –
rodzaj zamknięć, w których ciśnienie wywierane przez parcie wody oddziałuje na skrzydło (lub skrzydła) i dociska jego zamknięcie, powstrzymując przedostanie się przez śluzę nadmiaru wody

Definicja

wypadek drogowy –
niedające się przewidzieć zdarzenie w ruchu drogowym, pozostające z nim w związku przyczynowym i spowodowane przez nieumyślne naruszenie zasad bezpieczeństwa

Definicja

zbiorniki retencyjne posiadające rezerwę powodziową –
sztuczne zbiorniki wodne powstałe w wyniku wybudowania zapory wodnej na rzece i w następstwie zatamowania jej wód; w okresie niskiego poziomu wody jej część zostaje uwolniona do rzek, dzięki czemu równowaga w korycie jest zachowana

Zadania

Zadanie 1.1.1.

Zadanie 1.1.2.

Zadanie 1.1.3.

Zadanie 1.1.4.

Bibliografia

    Janda A., Purc-Kurowicka K., Zasady odpowiedzialności cywilnej za wypadki drogowe [w:] Materiały konferencyjne I Polskiego Kongresu Drogowego „ Lepsze drogi – lepsze życie”, Warszawa 2006.
    Jarosiewicz G., Wypadki w szkole. Co zrobić, aby było ich mniej, 06 marca 2015, dostępne w Internecie: http://www.pip.gov.pl/pl/f/v/97368/13%20bhp%20szkola.pdf
    Lidwa W., Krzeszowski W., Więcek W., Zarządzanie w sytuacjach kryzysowych, Warszawa 2010.
    Ustawa z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej, Dz.U. 2002 nr 62 poz. 558.
    Ustawa z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne, Dz.U. 2001 nr 115 poz. 1229.
    Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, Dz.U. 1991 nr 81 poz. 351.
    Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 roku Kodeks karny, Dz. U. z 1997 r. Nr 88, poz. 553.
    Wypadek drogowy, 03 marca 2015, dostępne w Internecie: http://stat.gov.pl/metainformacje/slownik-pojec/definicje-pojec/1000,pojecie.html