4.7. Pierwsza pomoc w przypadku krwotoku

Różnego rodzaju rany stanowią nieodłączną część naszego życia. Im szybciej i intensywniej żyjemy, tym bardziej jesteśmy narażeni na wszelkie urazy w szkole, podczas uprawiania sportu lub po prostu w domu. Najskuteczniejszą metodą postępowania przy zranieniu jest zachowanie spokoju, zadbanie o własne bezpieczeństwo oraz wykorzystanie swoich umiejętności i wiedzy.

Już wiesz: 

  • co to jest aseptyka;
  • że krew może przenosić różne choroby;
  • dlaczego należy zawsze zakładać rękawiczki ochronne.

Nauczysz się: 

  • opisywać, czym jest rana i czym różni się krwawienie od krwotoku;
  • opatrzyć właściwie ranę i zatamować krwotok;
  • rozpoznawać wstrząs i z nim walczyć;
  • postępować odpowiednio z ciałem obcym, które utkwiło w ranie.

1. Rodzaje ran

Zranienie lub rana to urazy powstające w wyniku przerwania ciągłości skóry, a często również głębiej położonych tkanek i narządów (mięśni, nerwów i naczyń krwionośnych). Rany można dzielić ze względu na: rodzaj uszkodzonych naczyń (tętnicze, żylne i włosowate), miejsce gromadzenia się krwi (zewnętrzne i wewnętrzne) lub ze względu na mechanizm urazu rany (cięte, kłute, szarpane, tłuczone, kąsane i postrzałowe). Małe krwawienia nie wymagają zwykle specjalistycznej pomocy i ustępują samoistnie. Z kolei duże rany muszą być natychmiast zatamowane, ponieważ może dojść do krwotoku, a w konsekwencji do wstrząsu i śmierci w wyniku wykrwawienia.
Każdy rodzaj ran ma charakterystyczny wygląd oraz unikalne cechy odróżniające je od pozostałych. Trzeba jednak zaznaczyć, że nierzadko powstają one w wyniku działania kilku czynników i trudno je dopasować do konkretnego rodzaju.
 
 
Otarcie naskórka to uraz o niedużej sile, uszkadzający wierzchnią warstwę skóry. Nawet niewielkie otarcia są zazwyczaj bolesne i mogą prowadzić do zakażenia, dlatego trzeba je dokładnie umyć chłodną wodą z mydłem lub wodą utlenioną, następnie założyć opatrunek. Otarcia goją się szybko i nie pozostawiają blizn.
 
 
Rana kłuta zadana jest długim przedmiotem o ostrym zakończeniu, jak np.: nóż, sztylet, igła, dłuto, widły, bagnet itp. Rany te mogą być bardzo głębokie, ale brzegi są zwykle blisko siebie (zajmują niewielką powierzchnię). Ryzyko zakażenia jest duże. Szczególnie niebezpieczne są rany kłute klatki piersiowej i brzucha – ich powikłaniem może być uszkodzenie organów wewnętrznych (płuca czy jelita). Jeżeli w ranie tkwi ciało obce, to nie należy go wyjmować, lecz umocować w taki sposób, aby się nie przemieszczało i nie powodowało dalszych obrażeń. Wyciągnięcie ciała obcego z rany grozi uszkodzeniem naczyń krwionośnych i krwotokiem wewnętrznym, który jest bardzo trudny do zatamowania.
 
 
Rana szarpana ma nieregularny kształt i poszarpane, nierówne brzegi. Powstaje w wyniku  działania zakrzywionego narzędzia o tępej krawędzi (hak, bosak), godzącego w skórę pod kątem mniejszym niż kąt prosty. Powoduje zazwyczaj powstawanie płata uszkodzonych tkanek. Rana zajmuje większą powierzchnię, widoczne są ubytki tkanek. Krwawienie nie jest intensywne, ale przy rozległych ranach może wystąpić utrata dużej ilości krwi, prowadząca do rozwoju wstrząsu. Ryzyko zakażenia jest duże, a blizny powstające w wyniku gojenia się tego typu ran są bardziej rozległe.
 
Rana postrzałowa powstaje w wyniku postrzału pociskiem z broni palnej. Ze względu na losy pocisku w ciele poszkodowanego wyróżniamy:
  • rany postrzałowe styczne, kiedy uszkodzona jest tylko zewnętrzna powierzchnia ciała;
  • rany postrzałowe ślepe, gdy pocisk pozostaje w tkankach, a rana ma wlot i kanał (nie ma wylotu);
  • rany postrzałowe przelotowe (przestrzałowe), jeśli pocisk przebija tkanki na wylot (ma wlot, kanał i wylot); rana wylotowa w tym przypadku jest większa niż rana wlotowa i ma poszarpane brzegi (ma wygląd rany szarpanej).
Rany postrzałowe są bardzo niebezpieczne, gdyż nigdy nie wiadomo, jakie organy wewnętrzne zostały uszkodzone.
 
 
Rana tłuczona (miażdżona) powstaje w wyniku bezpośredniego działania siły (kamień, młotek itp.) na powierzchnię skóry pod kątem prostym, powodując jej zmiażdżenie oraz uszkodzenie skóry i tkanej leżących poniżej. Jest wypełniona krwią, także skrzepłą, często zawiera ciała obce (grudki ziemi, fragmenty ubrania, metalu, plastiku, włosy itp.)  Charakterystyczny dla tego typu rany jest obrzęk, zasinienie i bolesność. Ulgę przynosi schłodzenie okolicy rany.
 
Rana kąsana powstaje po ugryzieniu przez zwierzę lub człowieka. Może mieć postać szeregu ran kłutych (odwzorowanie szczęki) lub rany tłuczonej. Czasem dochodzi do wyszarpania fragmentu tkanek. Rany kąsane są siedliskiem bardzo dużej liczby rożnych bakterii, w związku z tym istnieje wysokie ryzyko zakażenia rany, a gojenie jest często przedłużone. Powinien je zawsze ocenić i oczyścić chirurg.
 
Rana cięta powstaje zwykle w wyniku kontaktu z ostrym przedmiotem, jak np.: nóż, blacha czy szkło. Rany te mają gładkie, rozchodzące się brzegi. Głębokość zazwyczaj jest trudna do ustalenia i zależy od tego, jakim narzędziem oraz z jaką siłą została zadana. Ranom ciętym towarzyszy zazwyczaj bardzo silne krwawienie – przy rozległych ranach istnieje niebezpieczeństwo utraty dużej ilości krwi oraz powstania wstrząsu, ale wypływająca krew wypłukuje z rany bakterie i ewentualne ciała obce, więc ryzyko zakażenia jest stosunkowo niewielkie.

2. Krwawienie a krwotok

Z krwawieniem mamy do czynienia wtedy, gdy zostają uszkodzone małe, drobne naczynia krwionośne (żylne i miąższowe). Nie wymagają one zwykle specjalistycznej pomocy i ustępują samoistnie, gdy w miejscu rany utworzy się skrzep. Z kolei o krwotokach mówimy, gdy uszkodzeniu ulegają naczynia tętnicze, bądź duże naczynia żylne. Silny wypływ krwi musi zostać natychmiast zatamowany, ponieważ w przeciwnym razie może dojść do wstrząsu i nawet śmierci w wyniku wykrwawienia.

Ciekawostka

Za niebezpieczną dla życia uznaje się utratę ok. 1/3 objętości krążącej krwi (u dorosłego mężczyzny jest to ok. 1,5-2 l). Uszkodzenie takich naczyń jak tętnica ramienna, udowa lub szyjna może spowodować śmierć w ciągu kilku minut.

Zapamiętaj

Rany wymagające natychmiastowej pomocy to krwotoki.
Powodem wystąpienia krwotoku tętniczego jest uszkodzenie naczynia tętniczego. W naczyniach tych panuje wysokie ciśnienie, dlatego też krew tryska z rany z siłą tym większą, im większą średnicę ma uszkodzone naczynie. Krew tętnicza jest żywo czerwona (ze względu na dużą zawartość tlenu) i wypływa z rany pulsacyjnie, co zostało zobrazowane na pierwszej grafice poniższej galerii. Takie krwotoki są trudne do zatamowania i zawsze wymagają fachowej pomocy medycznej.
Krwotok żylny natomiast powstaje w wyniku uszkodzenia żyły. Krew jest ciemnoczerwona, (duża zawartość dwutlenku węgla) i wypływa z rany jednostajnym strumieniem, którego szybkość uwarunkowana jest wielkością uszkodzonego naczynia. Uszkodzenie dużej żyły może być bardziej niebezpieczne niż uszkodzenie tętnicy, ponieważ ściany naczyń żylnych są wiotkie i mogą się rozszerzać, zwiększając utratę krwi.

Polecenie 4.7.1.

Jak myślisz, dlaczego krew tętnicza wypływa z rany pod dużo większym ciśnieniem niż krew żylna?

Ważne

Z naczyń tętniczych krew wypływa pod dużo większym ciśnieniem, dlatego zatamowanie krwotoku żylnego jest zdecydowanie łatwiejsze od tamowania krwotoków tętniczych.
Krwotoki można podzielić również ze względu na miejsce gromadzenia się krwi:
  • krwotok zewnętrzny – jest łatwy do rozpoznania i dobrze widoczny, ponieważ krew wypływa z rany bezpośrednio na zewnątrz; objawami ogólnymi krwotoku są: bladość skóry, zimny pot, przyspieszenie akcji serca, ogólne osłabienie, szum w uszach i niepokój, a w przypadkach dużego krwotoku – wstrząs i utrata przytomności;
  • krwotok wewnętrzny – w takiej sytuacji nie widać krwi, ponieważ wylewa się ona wewnątrz ciała człowieka; można go rozpoznać tylko po ogólnych objawach krwotoku, które są identyczne jak w przypadku krwotoku zewnętrznego.

3. Postępowanie przy zranieniach

Pierwsza pomoc w przypadku zranienia polega na:
  • osłonięciu rany przed światem zewnętrznym – uszkodzona skóra stanowi otwarte wrota dla drobnoustrojów chorobotwórczych;
  • zatamowaniu krwotoku – człowiek posiada ograniczoną ilość krwi, która pełni wiele bardzo ważnych funkcji; znaczna jej utrata stanowi zagrożenie zdrowia i życia osoby poszkodowanej.
Małe krwawienia nie wymagają zwykle specjalistycznej pomocy i ustępują samoistnie. Taką ranę należy przemyć chłodną, bieżącą wodą lub wodą utlenioną, a następnie nałożyć opatrunek osłaniający, który zabezpieczy ranę przed zabrudzeniem.

Instrukcja Zakładanie opatrunku osłaniającego

Krok 1
Załóż rękawiczki ochronne.
Krok 2
Przemyj ranę wodą utlenioną lub chłodną bieżącą wodą.
Krok 3
Przyłóż w miejscu rany jałową gazę. W przypadku gdy jej nie posiadasz, użyj czystej, najlepiej wyprasowanej bawełny lub bielizny osoby poszkodowanej.
Krok 4
Zabandażuj miejsce zranienia.
Krok 5
Pamiętaj, by bandaż nie był zbyt ciasno założony, gdyż może wtedy stać się opaską uciskową.
W odróżnieniu od krwawień, krwotoki muszą być natychmiast zatamowane, ponieważ w przeciwnym razie może dojść do wstrząsu i śmierci w wyniku wykrwawienia. Ran tych nie przemywamy, tylko zakładamy opatrunek uciskowy.

Instrukcja Zakładanie opatrunku uciskowego

Krok 1
Załóż rękawiczki ochronne.
Krok 2
Przyłóż w miejscu rany jałową gazę. W przypadku gdy jej nie posiadasz, użyj czystej, najlepiej wyprasowanej bawełny lub bielizny osoby poszkodowanej.
Krok 3
Jeżeli to możliwe, unieś zranioną kończynę powyżej poziomu serca – zmniejszysz w ten sposób ciśnienie krwi i pośrednio prędkość wypływu krwi.
Krok 4
Dokładnie w miejscu zranienia przyłóż wałek ze zwiniętego bandaża lub inny materiał, który uciśnie miejsce, z którego wypływa krew.
Krok 5
Zabandażuj dokładnie miejsce zranienia.
Krok 6
Jeżeli po jakimś czasie opatrunek przemoknie krwią, nie zdejmuj go, lecz dołóż kolejną jałową gazę i zabandażuj ranę, zwiększając siłę ucisku.

Zapamiętaj

Wyjątkiem przy tamowaniu krwotoków są rany głowy, gdzie zawsze należy podejrzewać złamanie kości czaszki. Zakładając opatrunek uciskowy, możemy spowodować przedostawanie się krwi pod czaszkę, dlatego przy urazach głowy zawsze zakładamy opatrunek osłaniający.
Zakładając opatrunek, nie należy zaniedbywać oceny czynności życiowych poszkodowanego, ani kontroli jego ogólnego stanu, aby nie przeoczyć innych zagrożeń. Pamiętaj, że duży ubytek krwi może doprowadzić do wstrząsu.
W sytuacjach, gdy nie możemy założyć opatrunku uciskowego (amputacja czy krwotok w wyniku złamania otwartego kości), należy założyć opaskę uciskową, którą można wykonać np. z chusty trójkątnej i kawałka drewna. Zakłada się ją powyżej zranienia, starając się, aby nie uciskała stawów.

Instrukcja Zakładanie opaski uciskowej

Krok 1
Załóż rękawiczki ochronne.
Krok 2
Weź chustę trójkątną lub szeroki bandaż i umieść go powyżej zranienia.
Krok 3
Końce bandaża zawiąż tak, aby można było włożyć w węzeł kawałek drewna (np. gałąź, kij).
Krok 4
Umocowany w węźle kij obracaj tak długo, aż krwawienie ustąpi.
Krok 5
Koniec kija przymocuj tak, aby nie doszło do poluźnienia opaski.
Krok 6
Przyłóż w miejscu rany jałową gazę.
Krok 7
Zabandażuj miejsce zranienia tak, by opaska uciskowa była widoczna.
Krok 8
Zapisz dokładną godzinę założenia opaski uciskowej.
Opaskę stosuje się na kończynach i zakłada w miejscu, gdzie można docisnąć tętnicę do jednej kości (ramię lub udo). Szerokość opaski powinna wynosić co najmniej 4-5 cm (nie wolno używać drutu czy sznurka).

Ważne

Opaskę uciskową można stosować tylko w ostateczności, gdy nie można w inny sposób opanować krwotoku. Pamiętaj, że opaska uciskowa upośledza ukrwienie wszystkich tkanek poniżej miejsca jej założenia i dlatego nie powinna być założona na dłużej niż 2 godziny.

Polecenie 4.7.2.

Wyobraź sobie, że przechodząc przez ulicę tuż przed szkołą, jesteś świadkiem potrącenia młodej kobiety przez samochód. Kierowca po wyjściu z samochodu jest w szoku i krzyczy. Wiesz, że nie możesz liczyć na jego pomoc. Potrącona kobieta jest przytomna, leży na ulicy i bardzo mocno krwawi. Nie masz rękawiczek, apteczki i jesteś praktycznie sam/sama. Jak się zachowasz?

4. Wstrząs

 
Wstrząs stanowi bezpośrednie zagrożenie życia poszkodowanego. Występuje w momencie dysproporcji między zapotrzebowaniem, a zaopatrzeniem w tlen poszczególnych narządów, zwłaszcza serca, płuc i mózgu. Najczęstszą przyczyną wstrząsu jest niedobór krwi spowodowany krwotokiem.
Objawy wstrząsu to przede wszystkim:
  • blada, zimna skóra pokryta potem,
  • pragnienie i suchość w ustach,
  • osłabienie,
  • lęk,
  • zaburzenia świadomości.
Udzielanie pierwszej pomocy poszkodowanemu z objawami wstrząsu polega na zatamowaniu wszystkich krwotoków i krwawień, ułożeniu poszkodowanego w pozycji przeciwwstrząsowej i jak najszybszym wezwaniu służb ratunkowych. Pamiętaj również o komforcie cieplnym i wsparciu psychicznym poszkodowanego. Dwa sposoby poprawnego ułożenia poszkodowanego w pozycji przeciwwstrząsowej prezentuje ilustracja 2.

Uwaga

W pozycji przeciwwstrząsowej nie układamy osób nieprzytomnych i z urazami głowy. Najlepszą pozycją dla takich osób jest pozycja boczna bezpieczna.

Polecenie 4.7.3.

Zastanów się, dlaczego w pozycji przeciwwstrząsowej nie wolno układać osób nieprzytomnych i z urazami głowy.

5. Ciało obce w ranie

Jeżeli w ranie utkwiło jakieś ciało obce (np. kawałek metalu, drewna, pręt itp.), nie wyciągaj go z rany. Ciało obce wbite w nasze ciało działa jak korek: uciska uszkodzone naczynia krwionośne i tamuje krwawienie. Nieumiejętne usunięcie takiego ciała grozi silnym krwotokiem i możliwością uszkodzenia nieuszkodzonych dotychczas naczyń krwionośnych i nerwowych sąsiadujących z ciałem obcym. Dlatego wokół ciała obcego ułóż jałową gazę, ustabilizuj je poprzez obłożenie z obu stron opatrunkami (np. zrolowanymi bandażami) i zabandażuj ranę wraz z ciałem obcym w sposób, jaki prezentuje poniższa galeria.
Obejrzyj film, który prezentuje prawidłowy sposób zachowania podczas wypadku w szkole.

Podsumowanie

  • Rany to urazy spowodowane uszkodzeniem skóry, a często również głębiej położonych tkanek i narządów (mięśni, nerwów, czy naczyń krwionośnych). Obok bólu najczęstszym, choć nie zawsze występującym, objawem zranienia jest krwawienie lub silne krwawienie nazywane krwotokiem.
  • Najprościej rany można podzielić na małe i duże. Małe to najczęstsze urazy w obrębie skóry, takie jak otarcia, skaleczenia i zadrapania. Takie drobne urazy najlepiej przemyć wodą utlenioną lub chłodną, bieżącą wodą i osłonić przed światem zewnętrznym gazą lub plastrem z opatrunkiem. Rany duże, mocno krwawiące, należy opatrzyć opatrunkiem uciskowym.
  • Opatrunek uciskowy najlepiej wykonać przykładając na ranę jałową gazę oraz zrolowany bandaż lub inny materiał, który uciśnie uszkodzone naczynia krwionośne, a następnie wszystko mocno zabandażować. Gdy pojedyncza warstwa opatrunku przemaka, należy nałożyć na niego drugą warstwę i zwiększyć siłę nacisku.
  • Tamowanie krwawień zależy w dużym stopniu od odpowiedniej siły nacisku i długości jego trwania. Do przymocowania gazy można również wykorzystać specjalną siatkę opatrunkową.
  • Do tamowania krwawień nie powinny być stosowane opaski uciskowe, chyba że ucisk bezpośredni jest nieefektywny lub niemożliwy do wykonania, a poszkodowanemu grozi wykrwawienie (np. złamanie otwarte kości).
  • Znaczna utrata krwi może doprowadzić do wstrząsu, czyli dysproporcji między zapotrzebowaniem, a zaopatrzeniem w tlen poszczególnych narządów, zwłaszcza serca, płuc i mózgu. Udzielając pomocy poszkodowanemu z objawami wstrząsu, należy zatamować wszystkie krwawienia i krwotoki, ułożyć poszkodowanego w pozycji przeciwwstrząsowej i jak najszybciej wezwać służby ratunkowe.
  • Ciała obcego, które utkwiło w ranie, nie wyciągamy. Za pomocą materiałów opatrunkowych stabilizujemy je i bandażujemy ranę.
  • Wzywając pomoc, pamiętaj o numerach alarmowych.

Praca domowa

Polecenie 4.7.4.

Problem 1.
Spróbuj dowiedzieć się, co to są opatrunki hydrokoloidowe i do jakich ran można je zastosować.
Problem 2.
Udzielając pomocy osobie, u której w wyniku pęknięcia żylaka na nodze doszło do dużego krwotoku, zostałeś/zostałaś mocno zabrudzony/zabrudzona krwią poszkodowanego. Zastanów się, jakimi chorobami możesz się zarazić i co zrobić, by ich uniknąć.
Problem 3.
Odwiedź stronę Polskiej Rady Resuscytacji i odnajdź Wytyczne Europejskiej Rady Resuscytacji wydane w 2015 roku. Co ten dokument mówi w kwestii tamowania krwawień? Zrób listę najważniejszych wytycznych.

Słowniczek

Definicja

czapka Hipokratesa –
rodzaj opatrunku chroniący mózgoczaszkę w przypadku rany głowy, wykonuje się go przy użyciu dwóch kawałków bandaża

Definicja

opaska uciskowa –
pomaga zatrzymywać silne krwawienia (zagrażające życiu) poprzez dociśnięcie tętnicy do kości i całkowite zamknięcie jej światła

Definicja

pozycja przeciwwstrząsowa –
wykonuje się ją poprzez położenie poszkodowanego na plecach i uniesienie jego nóg do góry, na wysokość ok. 30 cm, co zwiększa dopływ krwi do krążenia centralnego (serce-płuca-mózg)

Zadania

Zadanie 4.7.1.

Zadanie 4.7.2.

Zadanie 4.7.3.

Zadanie 4.7.4.

Zadanie 4.7.5.