1.3. Zagrożenia w czasie wojny

Wojny od zawsze towarzyszą człowiekowi, a ich pojawienie się związane było z powstaniem złożonych form życia społecznego. Wraz z rozwojem ludzkości tworzą się nowe rodzaje konfliktów zbrojnych, zmienia się ich charakter oraz sposób prowadzenia, a postęp technologiczny umożliwia tworzenie nowoczesnych środków walki. Niestety, jedna właściwość wojny nigdy się nie zmieniła – od zawsze stanowi ona zagrożenie dla ludności cywilnej, która z jej powodu cierpi najbardziej.

Już wiesz: 

  • że bezpieczeństwo jest jedną z podstawowych potrzeb człowieka;
  • jakie są źródła i rodzaje zagrożeń,
  • w jaki sposób należy reagować na zagrożenia występujące w czasie pokoju.

Nauczysz się: 

  • rozróżniać pojęcia konfliktu zbrojnego i wojny;
  • wymieniać rodzaje konfliktów zbrojnych oraz wojen;
  • klasyfikować środki walki stosowane we współczesnych konfliktach zbrojnych.

1. Pojęcie wojny i konfliktu zbrojnego

Wojny i konflikty zbrojne są od dłuższego czasu intensywnie badane przez przedstawicieli wielu różnych dyscyplin naukowych. Wszyscy oni zgodnie podkreślają, że choć można wykazać wiele cech wspólnych tych zjawisk, to wojna i konflikt zbrojny nie są pojęciami tożsamymi. Konflikt zbrojny jest pojęciem szerszym i o ile można przyjąć, że każda wojna jest konfliktem zbrojnym, o tyle niepoprawne jest nazywanie każdego konfliku zbrojnego wojną.
Mianem konfliktu zbrojnego określa się walkę stron o różnym statusie prawnomiędzynarodowym, przebiegającą z użyciem sił zbrojnych, podczas której:
  • co najmniej jedna z walczących stron angażuje do walki regularne siły wojskowe lub oddziały policyjno-wojskowe;
  • strony uczestniczące w konflikcie są zorganizowane według konkretnego schematu i prowadzą planowe działania (jednak stopień organizacji oraz planowania nie musi być wysoki);
  • działania zbrojne toczą się przez pewien czas, tworząc swego rodzaju chronologię konfliktu i pozwalając na wyszczególnienie jego etapów lub faz;
  • intensywność działań zbrojnych jest na tyle wysoka, że nie można uznać konfliktu za incydent;
  • konsekwencją danego konfliktu jest duża liczba ofiar.

Ciekawostka

Czy stronami konfliktu zbrojnego zawsze muszą być państwa?
Stronami konfliktu zbrojnego mogą być nie tylko państwa, lecz także pozostające w stosunkach międzynarodowych grupy o różnym statusie politycznym, etnicznym, narodowościowym, czy też religijnym, działające zarówno w granicach konkretnego państwa, jak i poza nimi.
Omawiając pojęcie wojny, dość powszechnie przyjmuje się definicję wypracowaną na gruncie prawa międzynarodowego publicznego, według której wojna to stan stosunków między państwami następujący po zerwaniu przez nie stosunków pokojowych i przejściu w stan wojny. Podkreśla się jednocześnie, że uznanie danego stanu stosunków międzynarodowych za wojnę może nastąpić tylko wówczas, gdy:
  • stronami konfliktu są państwa,
  • przejście do stanu wojny nastąpiło po jej wypowiedzeniu,
  • doszło do zerwania stosunków dyplomatycznych,
  • zakończeniem konfliktu jest zawarcie traktatu pokojowego, który oznacza rozpoczęcie stosunków pokojowych.

2. Rodzaje wojen i konfliktów zbrojnych

Współczesne konflikty zbrojne oraz wojny różnią się pod wieloma względami, w związku z czym powstają typologie klasyfikujące je na podstawie rozmaitych kryteriów. Przykłady takich typologii prezentuje poniższa tabela.
Tabela 1. Typologia wojen i konfliktów
KRYTERIUMTYPY WOJEN I KONFLIKTÓW ZBROJNYCH
charakter podmiotów wojującychkonflikty międzynarodowe
konflikty wewnętrzne
kryterium sprawiedliwości (aspekty prawne i moralne; ocena winy za wybuch konfliktu)wojny sprawiedliwe
wojny niesprawiedliwe
zgodność z normami i procedurami prawa międzynarodowego publicznegowojny legalne
wojny nielegalne
zasięg terytorialnykonflikty globalne
konflikty lokalne
konflikty regionalne
sposób prowadzenia wojnywojny lądowe
wojny totalne
wojny powietrzne
wojny morskie
cele stron wojującychwojny agresywne (napastnicze)
wojny prewencyjne
wojny obronne
cechy szczególne określonego konfliktu zbrojnegowojny secesyjne
wojny religijne
wojny etniczne
wojny kolonialne
wojny narodowowyzwoleńcze

Polecenie 1.3.1.

Zastanów się i podaj jak najwięcej przykładów wojen i konfliktów, dopasowując je do konkretnych typów zaprezentowanych powyżej. Czy udało ci się odnaleźć przykład, który można byłoby zakwalifikować do więcej niż jednej kategorii?

3. Prawne aspekty prowadzenia wojny

Wojny toczy się na świecie od najdawniejszych czasów. Choć za ich początek uznaje się okres, gdy ludzkość zaczęła tworzyć bardziej złożone formy organizacyjne, to jednak cechy wojen można było odnaleźć już w niektórych walkach prowadzonych między plemionami. Sytuacja ta nie zmieniła się na przestrzeni dziejów - w każdym okresie rozwoju cywilizacji wojna była zjawiskiem powszechnym.
Zmiany nadeszły wraz z początkiem XX w. Tragiczne doświadczenia I wojny światowej skłoniły ludzkość do podjęcia prób ograniczenia możliwości prowadzenia wojen. Zaczęto w tym celu umieszczać odpowiednie przepisy w traktatach międzynarodowych. Jednym z pierwszych tego typu przepisów był artykuł 11 PaktuLigi Narodów (28.06.1919 r.), stwierdzający, że wszelka wojna lub groźba wojny, niezależnie od tego, czy dotyka bezpośrednio jednego z członków Ligi, czy też nie dotyka – interesuje całą Ligę i że Liga powinna przedsięwziąć wszelkie środki, mogące skutecznie zabezpieczyć pokój między narodami.
Umową międzynarodową o kluczowym znaczeniu okazał się jednak traktat przeciwwojenny (zwany również paktem Brianda-Kelloga lub paktem paryskim), podpisany w Paryżu w 1928 r. Zgodnie z jego treścią państwa będące stronami umowy wyrzekały się wojny jako instrumentu polityki narodowej. W rzeczywistości pakt ten nie spełnił swojego głównego celu – zaniechania wojny; okazał się nieskuteczny już w 1931 r., gdy nastąpiła inwazja wojsk japońskich w Mandżurii oraz w 1935 r., kiedy to wojska włoskie zaatakowały Etiopię. Ma on istotne znaczenie dla praktyki międzynarodowej. Ustanowił prawną bazę do stworzenia międzynarodowej normy stanowiącej, że użycie siły wojskowej jest z definicji nielegalne, co znalazło swoje odzwierciedlenie w przepisach Karty Narodów Zjednoczonych (KNZ). Umowa ta, podpisana w San Francisco 26.06.1945 r., będąca podstawą funkcjonowania Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), potwierdziła i rozszerzyła ustanowiony wcześniej zakaz wojny agresywnej. Stwierdza ona, że wszyscy członkowie [ONZ – przyp. autora] powstrzymają się w swych stosunkach międzynarodowych od groźby użycia siły lub użycia jej przeciwko integralności terytorialnej lub niezawisłości politycznej któregokolwiek państwa, bądź w jakikolwiek inny sposób niezgodny z celami ONZ (artykuł 2, paragraf 4).
Ze względu na liczbę państw członkowskich ONZ (aktualnie należą do niej 193 państwa) przyjmuje się, że zakaz prowadzenia wojny agresywnej jest normą obowiązującą całą społeczność międzynarodową. Dopuszcza się jednak użycie siły w szczególnych przypadkach:
  • podczas korzystania z prawa do samoobrony (zarówno indywidualnej, jak i zbiorowej, wynikającej np. ze zobowiązań sojuszniczych),
  • w wyniku uchwalenia przez Radę Bezpieczeństwa ONZ rezolucji o podjęciu akcji zbrojnej (np. rezolucja RB ONZ nr 678 będąca podstawą użycia sił podczas prowadzonej w latach 1990-1991 I wojny w Zatoce Perskiej).
Można zatem stwierdzić, że ustanowienie prawnomiędzynarodowego zakazu prowadzenia wojen nie oznacza całkowitego wyeliminowania tego zjawiska z życia społeczności międzynarodowej. Praktyka polityczna wykazuje, że pomimo prawnych ograniczeń wojna jest stale istniejącym zagrożeniem.

4. Środki walki stosowane we współczesnych wojnach i konfliktach zbrojnych

We współczesnych wojnach i konfliktach zbrojnych stosuje się różnego rodzaju środki walki, które najogólniej można podzielić na broń konwencjonalną oraz broń masowego rażenia.

4.1 Broń konwencjonalna

Tę kategorię stanowią wszystkie środki walki niezaliczające się do broni masowego rażenia, które znajdują się na wyposażeniu współczesnych armii. Warto w tym miejscu podkreślić, że do broni konwencjonalnej zalicza się nie tylko broń palną (wobec której zwyczajowo i najczęściej stosowany jest ten termin), ale również różnego rodzaju granaty, moździerze i ładunki wybuchowe. W związku z tym stosuje się podział na:
  • broń białą, niezawierającą ładunku wybuchowego i służącą do walki wręcz (np. bagnety, noże, miecze);
  • broń miotającą, wyrzucającą różnego rodzaju pociski przy użyciu energii mechanicznej lub chemicznej (np. łuk, kusza, proca);
  • broń palną, miotającą pociski przy użyciu energii gazów powstałych ze spalania ładunku miotającego (najczęściej dzieli się ją na broń lufową i
    broń rakietową).

4.2 Broń masowego rażenia

Określenia broń masowego rażenia (BMR) używa się w odniesieniu do współczesnych środków walki przeznaczonych do rażenia organizmów żywych i częściowo sprzętu bojowego na ogromną (masową) skalę, tzn. na wielkich obszarach. Do broni masowego rażenia zalicza się najczęściej broń jądrową (nuklearną, w tym atomową i wodorową), biologiczną i chemiczną, dlatego też często wobec tej kategorii stosuje się skrótowe określenie broń ABC (NBCnuclear, biological, chemical).
Broń jądrowa (broń A), nazywana również bronią nuklearną, jest rodzajem BMR wykorzystującym wewnątrzjądrową energię wydzielaną podczas:
  • niekontrolowanej łańcuchowej reakcji rozszczepienia jąder ciężkich pierwiastków, tj. uranu i plutonu (w przypadku broni atomowej);
  • reakcji termojądrowej syntezy lekkich pierwiastków z wodoru (w przypadku broni wodorowej).
Czynniki rażenia broni jądrowej dzieli się zbiorczo na natychmiastowe (pojawiające się w ciągu 1 min po wybuchu) oraz późne. Do pierwszej kategorii zalicza się: błysk, falę uderzeniową, promieniowanie cieplne (kulę ognia i impuls cieplny), impuls elektromagnetyczny oraz promieniowanie przenikliwe. Do drugiej należą: promieniowanie wzbudzone, opad radioaktywny oraz deszcz radioaktywny.
Określenia broń jądrowa używa się również niekiedy w odniesieniu do:
  • brudnej bomby, stanowiącej rodzaj broni radiologicznej, której działanie polega na rozrzuceniu materiału radioaktywnego na dużej przestrzeni za pomocą konwencjonalnych materiałów wybuchowych;
  • bomby neutronowej, czyli specjalnego rodzaju bomby wodorowej o stosunkowo niewielkiej sile wybuchu, powodującej małe skażenie promieniotwórcze;
  • bomby kobaltowej, która zawiera kobalt, przez co jej wybuch powoduje silne i trwałe skażenie terenu.

Polecenie 1.3.2.

Poniższy wykres przedstawia liczbę próbnych wybuchów jądrowych przeprowadzonych w latach 1945-1998. Na jego podstawie (oraz na podstawie informacji z innych źródeł) odpowiedz na pytanie: kiedy i dlaczego posiadanie broni atomowej było dla poszczególnych państw najistotniejsze?
Broń biologiczna (broń B) jest rodzajem broni masowego rażenia, w której ładunkiem bojowym są patogenne mikroorganizmy (np. laseczki wąglika) lub wirusy (np. wirus ospy prawdziwej). Zwyczajowo bronią biologiczną nazywa się również broń wykorzystującą toksyny pochodzenia biologicznego (np. botulina lub rycyna). Celem ataku z wykorzystaniem broni biologicznej mogą być nie tylko regularne oddziały wojska bądź ludność cywilna, ale także pola uprawne, lasy oraz hodowle zwierząt gospodarskich. Cechy charakterystyczne broni biologicznej to:
  • stosunkowo niewielki koszt produkcji,
  • duża skuteczność,
  • słaba wykrywalność w początkowym etapie,
  • zazwyczaj krótki okres inkubacji (czas od momentu zakażenia do wystąpienia objawów chorobowych).
Broń, w której podstawowym czynnikiem rażenia są związki chemiczne o toksycznych właściwościach, nazywamy bronią chemiczną (broń C). Choć zazwyczaj tego terminu używa się w odniesieniu do bojowych środków trujących (głównie toksycznych gazów lub lotnych cieczy), należy jednak pamiętać, że w rzeczywistości jest to kategoria szersza i obejmuje również bojowe środki pomocnicze oraz wszystkie urządzenia i techniki stosowane do przenoszenia oraz aplikowania na polu bitwy toksycznych związków chemicznych.
Bojowe środki trujące (BŚT) są silnie toksycznymi związkami chemicznymi, które w temperaturze pokojowej występują jako gazy lub ewentualnie szybko parujące ciecze. Ogólnie dzieli się je na 5 typów:
  • środki duszące – zwykle zawierające cyjanki, powodujące niedotlenienie organizmu;
  • środki parzące – np. gaz musztardowy (iperyt), które zwykle nie zabijają, ale powodują rozległe oparzenia skóry, przez co są źródłem całkowitej niezdolności do walki, masowej paniki oraz dezorganizacji na zapleczu wroga;
  • środki krztuszące – np. chlor, które silnie podrażniają górne drogi oddechowe, powodując krztuszenie i wymioty;
  • środki paralityczno-drgawkowe – np. tabun, sarin, które działają na układ nerwowy człowieka, szybko blokując naturalne przenoszenie sygnałów między komórkami nerwowymi; najgroźniejszy i zarazem najskuteczniejszy rodzaj BŚT;
  • środki halucynogenne i usypiające (psychogazy) – np. LSD, które działają bezpośrednio na układ nerwowy człowieka, powodując halucynacje i tym samym czasową niedyspozycję uniemożliwiającą skuteczną walkę.
Warto w tym miejscu podkreślić, że protokół genewski z 1925 r. zakazał stosowania bojowych środków trujących (uznanych za broń masowego rażenia), ale nie rozwijania ich produkcji i przechowywania. Dokonała tego dopiero konwencja o broni chemicznej z 1993 r., która ostatecznie zakazała badań nad BŚT, ich produkcji oraz przechowywania w każdej formie.
Jako swego rodzaju broń chemiczna może być również wykorzystane kontrolowane (celowe) uwolnienie toksycznych środków przemysłowych (TŚP), czyli używanych w gospodarce toksycznych związków chemicznych, materiałów promieniotwórczych, substancji biologicznych oraz ich odpadów.

Podsumowanie

  • Do broni konwencjonalnych zalicza się nie tylko broń palną, ale również różnego rodzaju granaty, moździerze i ładunki wybuchowe. W związku z tym stosuje się podział na broń białą, broń miotającą oraz broń palną lufową i rakietową.
  • Do broni masowego rażenia zalicza się najczęściej broń jądrową (nuklearną, w tym atomową i wodorową), biologicznąchemiczną, dlatego też jako określenie tej kategorii stosuje się skrótowiec broń ABC (NBC).
  • Jako swego rodzaju broń chemiczna może być również wykorzystane kontrolowane uwolnienie toksycznych środków przemysłowych (TŚP), czyli używanych w gospodarce toksycznych związków chemicznych, materiałów promieniotwórczych, substancji biologicznych oraz ich odpadów.
  • Ustanowienie prawnomiędzynarodowego zakazu prowadzenia wojen nie oznacza całkowitego wyeliminowania tego zjawiska z życia społeczności międzynarodowej. Praktyka wykazuje, że pomimo ograniczeń wojna jest stale istniejącym zagrożeniem.
  • Pojęcia wojny i konfliktu zbrojnego nie są pojęciami tożsamymi. Konflikt zbrojny jest określeniem o szerszym zakresie znaczeniowym i o ile można przyjąć, że każda wojna jest konfliktem zbrojnym, to jednak nie każdy konflikt zbrojny można nazwać wojną.
  • Współczesne konflikty zbrojne oraz wojny różnią się między sobą pod wieloma względami. Do czynników je różnicujących zalicza się m.in.: ich przyczyny, metody prowadzenia walki, charakter skonfliktowanych stron oraz zasięg terytorialny.

Praca domowa

Polecenie 1.3.3.

Konflikty zbrojne występowały na świecie praktycznie od zawsze, jednak wraz z upływem czasu zmieniał się sposób prowadzenia walk. Wykorzystaj Internet oraz inne źródła informacji i porównaj sposób prowadzenia walk zbrojnych współcześnie oraz 100 lat temu.

Słowniczek

Definicja

bojowe środki trujące (BŚT) –
silnie toksyczne związki chemiczne, które w temperaturze pokojowej występują jako gazy lub ewentualnie szybko parujące ciecze i których właściwości umożliwiają militarne zastosowanie

Definicja

bojowe środki pomocnicze (BŚP) –
środki, które zazwyczaj nie służą do bezpośredniego rażenia, ale ułatwiają to innym środkom lub niszczą infrastrukturę wroga; należą do nich np. środki zapalające (tj. napalm), gazy wywołujące podrażnienie błon śluzowych i oczu (np. pył pieprzowy, gaz łzawiący) czy zasłony dymne

Definicja

botulina –
jad kiełbasiany – toksyna powodująca zatrucie układu pokarmowego oraz osłabienie lub porażenie mięśni

Definicja

broń konwencjonalna –
wszystkie środki walki niezaliczające się do broni masowego rażenia, które znajdują się na wyposażeniu współczesnych armii

Definicja

broń masowego rażenia (BMR) –
współczesne środki walki przeznaczone do rażenia organizmów żywych i częściowo sprzętu bojowego na ogromną (masową) skalę

Definicja

fosgen –
bezbarwny, silnie trujący i duszący gaz, który ma zapach świeżo skoszonej trawy lub zgniłych owoców; powoduje nagły zgon

Definicja

iperyt –
gaz musztardowy – organiczny związek chemiczny powodujący oparzenia

Definicja

Karta Narodów Zjednoczonych (KNZ) –
wielostronna umowa międzynarodowa powołująca do życia Organizację Narodów Zjednoczonych i będąca podstawą jej funkcjonowania

Definicja

kobalt –
pierwiastek chemiczny; metal, którego izotopy są źródłem promieniowania gamma

Definicja

konflikt globalny –
konflikt zbrojny o skali światowej (globalnej)

Definicja

konflikt lokalny –
konflikt zbrojny o skali lokalnej (mniejszej niż regionalna, np. obejmujący tylko fragment danego regionu)

Definicja

konflikt międzynarodowy –
konflikt zbrojny prowadzony pomiędzy dwoma lub więcej państwami

Definicja

konflikt regionalny –
konflikt zbrojny o skali regionalnej (np. obejmujący tylko jeden kontynent)

Definicja

konflikt wewnętrzny –
konflikt zbrojny w łonie jednego państwa

Definicja

Liga Narodów –
organizacja międzynarodowa o globalnym charakterze, faktycznie istniejąca i działająca w okresie międzywojennym (została formalnie rozwiązana w 1946 r.), której celem było zapewnienie pokoju i bezpieczeństwa na świecie

Definicja

LSD –
organiczny związek chemiczny powodujący zmiany w świadomości, a także sposobie myślenia oraz odczuwania emocji

Definicja

Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ) –
uniwersalna organizacja międzynarodowa, powstała 24 października 1945 r., której celem jest zapewnienie pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego, rozwój współpracy międzynarodowej oraz popieranie przestrzegania praw człowieka

Definicja

Pakt Brianda-Kelloga –
traktat przeciwwojenny, umowa międzynarodowa podpisana w 1928 r., której pomysłodawcami byli Aristide Briand (Minister Spraw Zagranicznych Francji) oraz Frank Billings Kellogg, sekretarz stanu USA; treść tej umowy zawierała bezwzględny zakaz prowadzenia wojny agresywnej między sygnatariuszami oraz podkreślała konieczność rozwiązywania sporów międzynarodowych za pomocą środków pokojowych

Definicja

prawo międzynarodowe publiczne –
gałąź prawa obejmująca zespół norm prawnych regulujących stosunki między państwami, organizacjami międzynarodowymi, a także innymi podmiotami prawa międzynarodowego

Definicja

Rada Bezpieczeństwa ONZ (RB ONZ) –
jeden z głównych organów Organizacji Narodów Zjednoczonych, którego zadaniem jest utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa na świecie

Definicja

rycyna –
białko o silnych właściwościach toksycznych; zatrucie nim powoduje gorączkę, gwałtowne wymioty i biegunkę, mogące prowadzić nawet do śmierci

Definicja

sarin –
silnie toksyczny związek chemiczny powodujący paraliż

Definicja

tabun –
silnie toksyczny, paralityczno-drgawkowy związek chemiczny zaliczany do BŚT

Definicja

toksyczne środki przemysłowe (TŚP) –
używane w gospodarce toksyczne związki chemiczne, materiały promieniotwórcze, substancje biologiczne oraz ich odpady

Definicja

wojna agresywna (napastnicza) –
wojna wywołana przez zbrojny akt agresji na terytorium obcego państwa

Definicja

wojna etniczna –
wojna, w której stronami są mniejszości narodowe lub grupy etniczne; spowodowana konfliktem pomiędzy nimi lub między nimi a narodem (grupą etniczną) dominującym w danym państwie

Definicja

wojna kolonialna –
rodzaj wojny prowadzonej w koloniach danego państwa lub o kolonie z innymi państwami

Definicja

wojna lądowa –
wojna prowadzona na lądzie

Definicja

wojna legalna –
wojna zgodna z normami i procedurami prawa międzynarodowego publicznego

Definicja

wojna morska –
wojna prowadzona ma morzu

Definicja

wojna narodowowyzwoleńcza –
wojna spowodowana dążeniem zniewolonego narodu (kontrolowanego przez państwo zdominowane przez inną grupę etniczną) do uzyskania niepodległości

Definicja

wojna nielegalna –
wojna niezgodna z normami i procedurami prawa międzynarodowego publicznego

Definicja

wojna niesprawiedliwa –
wojna prowadzona niezgodnie z prawem stanowionym i moralnym

Definicja

wojna obronna –
wojna prowadzona w celu obrony terytorium (jako odpowiedź na wojnę napastniczą)

Definicja

wojna powietrzna –
wojna prowadzona w powietrzu

Definicja

wojna prewencyjna –
wojna wypowiedziana w celu wyprzedzenia (uprzedzenia) zbrojnej agresji przeciwnika i zmuszenia go do zaniechania agresywnych zamiarów lub zyskania dogodnych warunków do dalszych działań zbrojnych

Definicja

wojna religijna –
wojna motywowana pobudkami religijnymi

Definicja

wojna secesyjna –
wojna (konflikt zbrojny) o charakterze wewnętrznym, prowadzona w celu odłączenia danego terytorium od reszty państwa

Definicja

wojna sprawiedliwa –
wojna prowadzona zgodnie z prawem stanowionym i moralnym

Definicja

wojna totalna –
wojna prowadzona przy pełnym zaangażowaniu społeczeństwa i pełnym poświęceniu środków gospodarczych, zmierzająca do eksterminacji wroga lub uczynienia go niezdolnym do samoobrony

Zadania

Zadanie 1.3.1.

Zadanie 1.3.2.

Zadanie 1.3.3.

Zadanie 1.3.4.

Zadanie 1.3.5.

Bibliografia

    Cesarz Z., Wojny i konflikty zbrojne w stosunkach międzynarodowych, [w:] Współczesne stosunki międzynarodowe, Wrocław 2008.
    Ciepliński A., Woźniak R., Encyklopedia współczesnej broni palnej, Warszawa 1994.
    Karta Narodów Zjednoczonych, Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości i Porozumienie ustanawiające Komisję Przygotowawczą Narodów Zjednoczonych, Dz.U. 1947 nr 23 poz. 90.
    Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu 25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r. Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483.
    Torecki S., 1000 słów o broni i balistyce, Warszawa 1982.
    Ustawa z dnia 29 sierpnia 2002 r. o stanie wojennym oraz o kompetencjach Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej, Dz.U. 2002 nr 156 poz. 1301.
    Witkiewicz Z., 1000 słów o chemii i broni chemicznej, Warszawa 1987.
    Kamler M. (red), Wojsko, wojna, broń, w: Leksykon PWN, Warszawa 2001.
    Zieliński K., Brocki M., Janiak M., Wiśniewski A., Patologia obrażeń i schorzeń wywołanych współczesną bronią w działaniach wojennych i terrorystycznych, Warszawa 2010.