2.4. Na drodze do demokracji. Konstytucja

Ćwiczenie 2.4.1.

Przeczytaj podane informacje.
Sytuacja nr 1.
Zarządzono walne zgromadzenie członków szkolnego klubu sportowego. Zgromadzili się prawie wszyscy. Podjęto ważną decyzję dotyczącą zmiany nazwy i barw klubowych.
Sytuacja nr 2.
Zakończono wybory. Szkolna komisja wyborcza policzyła głosy i poinformowała, którzy uczniowie będą w tym roku członkami rady samorządu szkolnego.
Sytuacja nr 3.
Każda klasa wytypowała jednego ucznia do udziału w comiesięcznych spotkaniach z dyrekcją szkoły. Konsultacje dotyczyć będą najważniejszych spraw związanych z organizacją życia szkolnego.
Sytuacja nr 4.
Wychowawczyni klasy wspólnie z uczniami podjęła decyzję dotyczącą przyznania nagród. Na specjalnie przygotowanych kartach każdy z uczniów wskazał trzy osoby, które, w jego ocenie, wyróżniały się pracą na rzecz klasy.
Wykonajcie zadanie, pracując w parach.
  • Wskażcie sytuacje zastosowania formy demokracji bezpośredniej w szkole.
Uzasadnijcie odpowiedź.

Na drodze do współczesnej demokracji. Konstytucja

Co potrafię? 

  • wyjaśnić, na jakich wartościach opiera się państwo demokratyczne;
  • wymienić zasady demokracji bezpośredniej i pośredniej;
  • wskazać zalety i wady demokracji.

Nauczysz się 

  • poznawać najważniejsze tradycje demokracji;
  • omawiać znaczenie Konstytucji w państwie demokratycznym;
  • rozumieć zasady, według których nabywa się obywatelstwo polskie.

Na drodze do demokracji. Konstytucja

Mowa Peryklesa - pochwała demokracji ateńskiej

Nasz ustrój polityczny nie jest naśladownictwem obcych praw, a my sami raczej jesteśmy wzorem dla innych niż inni dla nas. Nazywa się ten ustrój demokracją, ponieważ opiera się na większości obywateli, a nie na mniejszości. W sporach prywatnych każdy obywatel jest równy w obliczu prawa; jeśli zaś chodzi o znaczenie, to jednostkę ceni się nie ze względu na jej przynależność do pewnej grupy, lecz ze względu na talent osobisty, jakim się wyróżnia; nikomu też, kto jest zdolny służyć ojczyźnie, ubóstwo (...) nie przeszkadza w osiągnięciu zaszczytów. W naszym życiu państwowym kierujemy się zasadą wolności. (...) Kierując się wyrozumiałością w życiu prywatnym, szanujemy prawa w życiu publicznym; jesteśmy posłuszni każdoczesnej władzy i prawom, zwłaszcza tym niepisanym, które bronią pokrzywdzonych i których przekroczenie przynosi powszechną hańbę.
Źródło: Mowa Peryklesa - pochwała demokracji ateńskiej, [w:] Tukidydes, Wojna peloponeska, t. ks. II, tłum. Kazimierz Kumaniecki, Warszawa 2003, s. 105.

Ćwiczenie 2.4.2.

Po przeczytaniu tekstu źródłowego wypisz podane w tekście zasady, na których opierał się ustrój demokratycznych Aten.
Demokratyczne zasady rządzenia państwem narodziły się już w starożytności, ale dopiero w czasach nowożytnych przybrały formy, do których nawiązują współczesne społeczeństwa. Rzeczpospolita szlachecka, monarchia parlamentarna w Anglii, myśl społeczno-polityczna oświecenia to ważne etapy kształtowania się idei demokratycznych.

Deklaracja niepodległości

Tekst Deklaracji napisał Thomas Jefferson, współpracując między innymi z Johnem Adamsem i Benjaminem Franklinem.
Odwołując się do zasady równości i wolności, twórcy dokumentu uzasadnili prawo do niezależności od Wielkiej Brytanii trzynastu kolonii w Ameryce Północnej.
Deklaracja niepodległości jest dla Amerykanów symbolem wolności. Dzień Niepodległości jest obchodzony 4 lipca.

Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki

Wstęp do: Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki

My, naród Stanów Zjednoczonych, pragnąc udoskonalić Unię, ustanowić sprawiedliwość, zabezpieczyć spokój w kraju, zapewnić wspólną obronę, podnieść ogólny dobrobyt oraz utrzymać dla nas samych i naszego potomstwa dobrodziejstwa wolności, wprowadzamy i ustanawiamy dla Stanów Zjednoczonych Ameryki niniejszą konstytucję.
Źródło: Wstęp do: Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki.
Uchwalenie Konstytucji było zwieńczeniem procesu tworzenia nowego państwa – Stanów Zjednoczonych Ameryki. Obowiązuje do dzisiaj. Została uzupełniona 27 poprawkami.

Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela

Wielka Rewolucja Francuska zmieniła oblicze Francji i Europy. Zapoczątkowała tworzenie nowego modelu państwa i narodu. Za symboliczny początek rewolucji uznaje się wydarzenia, które rozegrały się 14 lipca 1789 roku. Lud Paryża zdobył Bastylię, symbol absolutyzmu. Jednym z najważniejszych dokumentów, które powstały w okresie rewolucji, była Deklaracja praw człowieka i obywatela, będąca zbiorem podstawowych zasad dotyczących organizacji państwa i społeczeństwa.

Konstytucja 3 maja

Uchwalenie Ustawy Rządowej (konstytucji) było wielkim osiągnięciem Sejmu Czteroletniego (obradującego od października 1788 do maja 1792 r.) i próbą budowy nowoczesnego państwa.
W późniejszych latach, kiedy Polski nie było na mapie Europy, Konstytucja 3 maja stała się symbolem niepodległościowej tradycji państwa polskiego.

Wstęp do: Ustawa Rządowa z dnia 3 maja 1791 r.

W imię Boga w Trójcy Świętej Jedynego
Stanisław August z Bożej łaski i woli Narodu Król Polski, Wielki Książę Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Żmudzki, Kijowski, Wołyński, Podolski, Inflancki, Smoleński, Siewierski i Czerniechowski, wraz z stanami skonfederowanemi, w liczbie podwójnej Naród Polski reprezentującemi, uznając, iż los nas wszystkich od ugruntowania i wydoskonalenia konstytucji narodowej jedynie zawisł, długim doświadczeniem poznawszy zadawnione rządu naszego wady, a chcąc korzystać z pory, w jakiej się Europa znajduje, i z tej dogorywającej chwili, która nas samym sobie wróciła, wolni od hańbiących obcej przemocy nakazów, ceniąc drożej nad życie, nad szczęśliwość osobistą egzystencyją polityczną, niepodległość zewnętrzną i wolność wewnętrzną narodu, którego los w ręce nasze jest powierzony, chcąc oraz na błogosławieństwo, na wdzięczność współczesnych i przyszłych pokoleń zasłużyć, mimo przeszkód, które w nas namiętności sprawować mogą, dla dobra powszechnego, dla ugruntowania wolności, dla ocalenia ojczyzny naszej i jej granic, z największą stałością ducha niniejszą konstytucję uchwalamy i tę całkowicie za świętą, za niewzruszoną deklarujemy, dopóki by naród w czasie, prawem przepisanym, wyraźną wolą swoją nie uznał potrzeby odmienienia w niej jakiego artykułu. Do której to konstytucji dalsze ustawy sejmu teraźniejszego we wszystkiem stosować się mają.
Źródło: Wstęp do: Ustawa Rządowa z dnia 3 maja 1791 r..

Ciekawostka

Czy Konstytucja 3 maja była pierwszą, drugą czy może trzecią w Europie?
Odpowiedź na powyższe pytanie zależeć będzie zarówno od jednoznacznej definicji konstytucji jak i oczekiwań społecznych, które przed takim aktem będziemy stawiać.
Faktem jest, że w 1755 r. ważne regulacje ustrojowe uchwalone zostały przez parlament zbuntowanej Korsyki, a w 1789 r. król szwedzki określił zasady funkcjonowania swego rządu, jednak z uwagi na całościową regulację systemu ustrojowego państwa większość historyków zgadza się z twierdzeniem, że to polska konstytucja była pierwszą w Europie.

Charakter i znaczenie Konstytucji

Piotr AndrzejewskiO konstytucji

(...) konstytucja jest trzonem i szkieletem funkcjonowania państwa oraz społeczeństwa (...)
Źródło: Piotr Andrzejewski, O konstytucji, [online], dostępny w internecie: http://www.polskieradio.pl/7/4399/Artykul/1434603,Debata-Jedynki-konstytucja-to-nie-jest-ozdobna-szata [dostęp 10.10.2015 r.].

Ewa ŁętowskaO konstytucji

Konstytucja jest codziennym ubraniem chroniącym od nieprzyjaznego losu (...).
Źródło: Ewa Łętowska, O konstytucji, [online], dostępny w internecie: http://www.polskieradio.pl/7/4399/Artykul/1434603,Debata-Jedynki-konstytucja-to-nie-jest-ozdobna-szata [dostęp 31.10.2015 r.].

Ćwiczenie 2.4.3.

Po przeczytaniu materiałów informacyjnych wykonajcie zadanie, pracując w kilkuosobowych grupach.
  • Poszukajcie innych określeń, które pomogą zrozumieć rolę konstytucji w demokratycznym państwie.
Zapiszcie swoje skojarzenia w postaci krótkich haseł. Przedstawcie je pozostałej części klasy.
KONSTYTUCJA to...
Jednym ze skutków obalenia rządów komunistycznych były dokonujące się zmiany prawne w Polsce. Dnia 2 kwietnia 1997 roku Zgromadzenie Narodowe uchwaliło nową konstytucję. Następnie w referendum konstytucyjnym za jej przyjęciem opowiedzieli się obywatele Polski. Po uznaniu ważności referendum przez Sąd Najwyższy nastąpiło uroczyste podpisanie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego.

Zasady nabywania obywatelstwa

Definicja

Konstytucja
To ustawa zasadnicza. W państwie demokratycznym jest to akt prawny o najwyższym znaczeniu.
Konstytucja zawiera postanowienia dotyczące podstawowych zasad funkcjonowania państwa, sposobu powoływania, kompetencji i odpowiedzialności władz publicznych, praw i wolności obywatelskich oraz środków ich ochrony.
Konstytucja określa również podstawowe zasady nabywania obywatelstwa.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r

Rozdział II
WOLNOŚCI, PRAWA I OBOWIĄZKI CZŁOWIEKA I OBYWATELA
Art. 34.
  1. 1.
    Obywatelstwo polskie nabywa się przez urodzenie z rodziców będących obywatelami polskimi. Inne przypadki nabycia obywatelstwa polskiego określa ustawa.
  2. 2.
    Obywatel polski nie może utracić obywatelstwa polskiego, chyba że sam się go zrzeknie.
Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.

Sposoby nabycia obywatelstwa:

  • Zasada krwi – dziecko nabywa obywatelstwo państwa, którego obywatelami są jego rodzice (lub jeden z rodziców) bez względu na miejsce urodzenia.
  • Zasada prawa ziemi – o obywatelstwie dziecka decyduje miejsce jego urodzenia.

USTAWA z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim

Rozdział 3
Nadanie obywatelstwa polskiego
Art. 18. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej może nadać cudzoziemcowi obywatelstwo polskie.
Art. 19. 1. Nadanie obywatelstwa polskiego następuje na wniosek cudzoziemca.
Źródło: USTAWA z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim.

Definicja

Cudzoziemiec
Zgodnie z polskim prawem, jest nim każda osoba, która nie posiada obywatelstwa polskiego.

Zasady nabywania obywatelstwa

Ćwiczenie 2.4.4.

Przeczytaj podane informacje.
Sytuacja 1.
Amelia urodziła się w Polsce. Jej rodzice są obywatelami Francji, ale od kilku lat przebywają i pracują w Polsce.
Sytuacja 2.
Krzysztof urodził się w Stanach Zjednoczonych Ameryki. Jest synem polskich imigrantów. Jego rodzice, obywatele Polski, starają się uzyskać obywatelstwo amerykańskie.
Sytuacja 3.
Ruben urodził się w Holandii, skąd pochodzi jego rodzina. Jego rodzice, jeszcze przed narodzinami Rubena, uzyskali polskie obywatelstwo.
Wykonajcie zadanie, pracując w parach.
  • Zastanówcie się, czy opisanym w tekście osobom przysługuje z mocy prawa obywatelstwo polskie.
    Uzasadnijcie odpowiedź.

B. MarkiewiczByć obywatelem

Za obywatela uważany jest człowiek, który może w państwie sprawować urzędy. A obywatelem dobrym ten jest, kto miłuje własną ojczyznę, żyje według tego samego, co inni obywatele, prawa, mądrze przewodzi albo słucha rozkazów, zawsze troszczy się o dobro publiczne, nie waha się narazić na niebezpieczeństwo, a nawet na śmierć dla swej rzeczypospolitej. Takie określenie obywatelstwa nie budziłoby większego sprzeciwu także i dzisiaj, choć pochodzi ono z XVI wieku, a jego autorem jest polski pisarz polityczny Jakub Przyłuski (zm. 1554).
Źródło: B. Markiewicz, Być obywatelem, „Wiedza i Życie” 1996, nr 11.

Podsumowanie

Demokracja to współcześnie najpowszechniejsza w Europie forma ustroju politycznego. Od 1989 roku do grona państw demokratycznych dołączyła Polska. Fundamentem demokracji w naszym kraju jest Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, przyjęta przez Zgromadzenie Narodowe 2 kwietnia 1997 roku. Konstytucja to nadrzędne prawo, które chroni wspólnotę wolnych i równych obywateli.

Ćwiczenie 2.4.5.

Ćwiczenie 2.4.6.