3.10. Podsumowanie działu III „Życie w wodzie”

Woda zajmuje 2/3 powierzchni Ziemi. Woda słodka występuje w rzekach, jeziorach, lodowcach, pod powierzchnią ziemi. W wodach słonych i słodkich żyje wiele organizmów. Najważniejszym czynnikiem ograniczającym życie organizmów w wodzie jest światło słoneczne, podczas gdy na lądzie są to temperatura powietrza i opady atmosferyczne.

1. Jak żyje się pod wodą?

Ilość docierającego światła słonecznego zależy od głębokości i przejrzystości wody; rośliny mogą żyć do głębokości, do której dociera światło słoneczne.
Gęstość wody jest ponad 600 razy większa niż gęstość powietrza i dlatego woda stawia większy opór żyjącym w nim organizmom; organizmy wodne mają różne przystosowania w budowie, dzięki którym mogą pokonać opór stawiany przez wodę.
Temperatura wody w dużych zbiornikach jest prawie stała, dlatego w wodzie żyje wiele różnorodnych zwierząt.
Zawartość tlenu w wodzie jest mniejsza niż w powietrzu. W wodzie zimnej jest więcej tlenu niż w ciepłej. Zwierzęta żyjące w wodzie pobierają tlen całym ciałem lub za pomocą skrzeli; ssaki wodne oddychają tlenem atmosferycznym za pomocą płuc, więc muszą co jakiś czas wychylić się ponad powierzchnię wody i zaczerpnąć powietrza.
Zasolenie wody jest większe w wodzie morskiej (wody słone) niż w rzekach, jeziorach i stawach (wody słodkie).
Niektóre przystosowania organizmów do życia w wodzie:
  • opływowy kształt ciała zwierząt aktywnie pływających;
  • zwierzęta żyjące przy brzegu narażone na gwałtownego falowanie wody lub zmianę jej poziomu prowadzą osiadły tryb życia, zagrzebują się w podłożu lub chowają się do muszli;
  • glomy mogą mieć ciało wstęgowate, wiotkie, łatwo poddające się falowaniu wody;
  • niektóre glony mają pęcherze pławne wypełnione gazem, dzięki którym mogą unosić się tuż pod powierzchnią wody;
  • bardzo małe organizmy biernie unoszą się w wodzie.

2. Z biegiem rzeki

Czynniki, które mają wpływ na organizmy żyjące w rzece:
  • przejrzystość wody,
  • głębokość rzeki,
  • ilość tlenu rozpuszczonego w wodzie,
  • prędkość przepływu wody.
W górnym biegu rzeki woda płynie bardzo szybko, jest przejrzysta, dobrze natleniona i zimna. Organizmy są przystosowane do przeciwstawienia się siłom szybko płynącej wody: glony i mchy przytwierdzają się do kamieni; ciało ryb jest silnie umięśnione, wydłużone; przyssawki u larw niektórych owadów, np. meszek, umożliwiają przyczepienie się do kamieni.
W środkowym i dolnym biegu rzeki woda płynie wolniej, jest bardziej mętna, cieplejsza, mniej zasobna w tlen. Poziom wody może zmieniać się na przykład w zależności od ilości opadów i topnienia śniegu wiosną. Roślinność występuje do głębokości, do której dochodzą promienie słoneczne. Nad brzegiem występuje roślinność przybrzeżna. Zwierzęta nie muszą przeciwstawiać się szybkiemu prądowi wody jak w górnym biegu rzeki. Żyją tu małże, ślimaki, raki, larwy owadów, ryby (np. okoń, karp, płoć, szczupak, leszcz), ptaki (np. kaczka, łabędź) i ssaki (np. wydry, bóbr).

3. Nad jeziorem

W głębokim jeziorze wyodrębnia się trzy strefy życia: przybrzeżną, toni wodnej i denną. Strefa przybrzeżna obejmuje brzeg jeziora i dno w tej jego części, do której dociera światło. Występują tu rośliny zakorzenione w dnie, których pędy wystają nad powierzchnię wody. Strefa toni wodnej obejmuje tę część wód jeziora, do której dociera światło słoneczne. Występuje tu plankton roślinny. Strefa denna to dno jeziora oraz ta część jego wód, do której nie dociera światło, co uniemożliwia rozwój roślin.
Latem górna warstwa wody ogrzewa się do temperatury około 20°C, w dolnej warstwie woda ma temperaturę około 4°C. Jesienią powierzchniowa warstwa wody ochładza się i woda miesza się w całym zbiorniku. Zimą wskutek ujemnej temperatury powietrza powierzchniowa warstwa wody zamarza. Lód pływa po powierzchni wody dlatego, że gęstość lodu jest mniejsza niż gęstość wody. Na dnie panuje stała temperatura około 4° C, dzięki czemu rośliny i zwierzęta mogą tam przetrwać zimę. Wiosną pod wpływem promieni słonecznych lód topnieje i ponownie dochodzi do mieszania się wód jeziora.

4. Morza i oceany

Ocean to rozległy obszar słonej wody na Ziemi oblewający lądy. Wyróżnia się cztery oceany, które zajmują 2/3 powierzchni planety. Są to:
  • Ocean Spokojny (Pacyfik),
  • Ocean Atlantycki,
  • Ocean Indyjski,
  • Ocean Arktyczny.
Morze jest częścią oceanu oddzieloną wyspami, cieśninami lub podwodnymi wzniesieniami. Zatoka to część zbiornika wodnego wcinająca się w głąb lądu. Cieśnina to wąski obszar wodny między obszarami lądowymi, łączący dwa duże zbiorniki wodne.

5. Warunki życia w morzu

Pływy to rytmiczne zmiany poziomu mórz otwartych i oceanów, spowodowane przyciąganiem Księżyca i w mniejszym stopniu Słońca. Przypływ to moment podnoszenia się poziomu wody, a odpływ – obniżenia się poziomu wody. Księżyc, przyciągając cząsteczki wody, powoduje podnoszenie się jej poziomu od strony, z której się znajduje i po stronie przeciwnej. W pozostałych miejscach jest odpływ.
Prądy morskie to uporządkowane ruchy wody w morzach i oceanach. Prądy ciepłe niosą wody cieplejsze od otaczających wód, a prądy zimne – zimniejsze.
Strefa przybrzeżna morza to strefa wód morskich, brzegu lądu zalewanego przez fale oraz dna, gdzie dociera światło słoneczne. Występują tam liczne rośliny częściowo lub całkowicie zanurzone w wodzie. Zwierzęta przystosowały się do falowania wody oraz pływów – występują tu organizmy zagrzebujące się w piasku oraz osiadłe.
Strefa toni morskiej to warstwa wód, do których dociera światło słoneczne. Żyje tam plankton roślinny i zwierzęcy. Planktonu zwierzęcego jest więcej w wodach zimnych ze względu na to, że w zimnej wodzie lepiej rozpuszcza się tlen.
Strefa głębin to część wód morskich, do których nie dociera światło. Brak światła w morskich głębinach uniemożliwia rozwój roślin. Żyjące tu zwierzęta przystosowują się do braku światła, wysokiego ciśnienia i niskiej temperatury wody.

Test

Zadania

Zadanie 3.10.1.

Zadanie 3.10.2.

Zadanie 3.10.3.

Zadanie 3.10.4.

Zadanie 3.10.5.

Zadanie 3.10.6.

Zadanie 3.10.7.

Zadanie 3.10.8.

Zadanie 3.10.9.

Zadanie 3.10.10.

Zadanie 3.10.11.

Zadanie 3.10.12.

Zadanie 3.10.13.

Zadanie 3.10.14.

Zadanie 3.10.15.

Zadanie 3.10.16.